ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ και ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ

(πηγή:http://www.pestaola.gr/sony-restraining-order-against-geohot-fail0verflow-ps3-jailbreak/)

ΚΡΙΤΗΡΙΟ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ
ΟΙ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΑΠΟ ΤΟΥΣ ΜΑΘΗΤΕΣ ΤΟΥ Γ1

ΣΣ: Το διαγώνισμα Α΄τετραμήνου συνέπεσε με το τέλος του α΄κεφαλαίου του βιβλίου μας και ήταν μια ευκαιρία και για επανάληψη της θεωρίας


ΚΕΙΜΕΝΟ
ΟΙ ΑΝΤΙΦΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ

Ανάμεσα στον πολιτισμό και στην Τεχνική υπάρχει μια τριμερής αντίφαση την οποία πρέπει να έχουμε υπόψη μας, αν θέλουμε να προσεγγίσουμε σωστά το πρόβλημα.
Ο τεχνικός κόσμος είναι ο κόσμος των υλικών πραγμάτων αποτελείται από υλικά πράγματα και έχει σχέση μ' αυτά. Η Τεχνική εγγυάται στον άνθρωπο μόνο την υλική ευτυχία που μπορούν να του εξασφαλίσουν τα υλικά αντικείμενα. Αλλά, η τεχνική κοινωνία δεν είναι μια αληθινά ανθρωπιστική κοινωνία, αφού βάζει σε πρώτη μοίρα τα υλικά πράγματα κι όχι τον άνθρωπο. Μπορεί μόνο να δράσει πάνω στον άνθρωπο, μειώνοντάς τον και βάζοντάς τον στο δρόμο του ποσοτικού. Η ριζική αντίφαση υπάρχει ανάμεσα στην τεχνική τελειότητα και την ανθρώπινη ανάπτυξη, επειδή η τελειότητα αυτή μπορεί να επιτευχθεί μόνο μέσω της ποσοτικής ανάπτυξης και κατ' ανάγκη στρέφεται αποκλειστικά προς ό,τι είναι μετρήσιμο. Αντίθετα, η ανθρώπινη τελειότητα ανήκει στο χώρο του ποιοτικού και στρέφεται προς ό,τι δεν είναι μετρήσιμο. Στην εποχή μας, η τεχνική ανάπτυξη μονοπωλεί όλες τις ανθρώπινες δυνάμεις, τα πάθη, τις διάνοιες και τις αρετές με τέτοιο τρόπο, που είναι πρακτικά αδύνατο να αναζητήσουμε και να βρούμε κάπου οποιαδήποτε καθαρά ανθρώπινη τελειότητα. Κι αν αυτή η αναζήτηση είναι αδύνατη, τότε δεν μπορεί να υπάρξει πολιτισμός με την καθαυτό σημασία του όρου.
Η τεχνική ανάπτυξη οδηγεί σε μια αύξηση της δύναμης. Δηλαδή, δημιουργούνται τεχνικά μέσα ασύγκριτα πιο αποτελεσματικά απ' ό,τι είχε επινοηθεί μέχρι σήμερα. Η Τεχνική είναι δύναμη που έχει ως αντικείμενο της μόνο τη δύναμη, με την ευρύτερη σημασία της λέξης. Η δυνατότητα δράσης γίνεται απεριόριστη και απόλυτη. Για παράδειγμα, έχουμε για πρώτη φορά τη δυνατότητα να εξαλείψουμε όλη τη ζωή πάνω στη γη, επειδή διαθέτουμε τα μέσα που μπορούν να πετύχουν κάτι τέτοιο. Σ' όλους τους τομείς δράσης έχουμε να κάνουμε με τέτοιες απόλυτες δυνατότητες. Έτσι, π.χ., οι κυβερνητικές τεχνικές, που αναμειγνύουν οργανωτικές, ψυχολογικές και αστυνομικές τεχνικές, τείνουν να δώσουν στις κυβερνήσεις απόλυτη δύναμη. Κι εδώ θα πρέπει να επισημάνω έναν μεγάλο νόμο που πιστεύω ότι είναι βασικός για την κατανόηση του κόσμου στον οποίο ζούμε: όταν η δύναμη γίνεται απόλυτη, οι αξίες χάνονται. Η δύναμη, όσο μεγαλώνει καταργεί τα σύνορα ανάμεσα στο καλό και στο κακό, ανάμεσα στο δίκαιο και στο άδικο. Είμαστε αρκετά εξοικειωμένοι μ' αυτό το φαινόμενο στις ολοκληρωτικές κοινωνίες. (...)
Η τρίτη και τελευταία αντίφαση είναι ότι η Τεχνική δεν μπορεί ποτέ να γεννήσει την ελευθερία. Φυσικά, η Τεχνική απελευθερώνει την ανθρωπότητα από ένα ολόκληρο σύνολο παλιών περιορισμών. Είναι προφανές, παραδείγματος χάρη, ότι απελευθερώνει τον άνθρωπο από τα όρια που του έχουν επιβάλει ο χρόνος και ο χώρος" ότι ο άνθρωπος έχει, χάρη σ' αυτήν, απελευθερωθεί (ή τουλάχιστον τείνει να απελευθερωθεί) από την πείνα, το υπερβολικό κρύο και την ζέστη, από τους ρυθμούς των εποχών και από το σκοτάδι της νύκτας• ότι η ανθρώπινη φυλή έχει απελευθερωθεί από ορισμένους κοινωνικούς περιορισμούς μέσω της συναλλαγής της με το σύμπαν και από τους διανοητικούς της περιορισμούς μέσω της συσσώρευσης των πληροφοριών. Αλλά σημαίνει αυτό ότι ο άνθρωπος είναι πραγματικά ελεύθερος; Άλλοι περιορισμοί, εξίσου καταπιεστικοί και αυστηροί με τους παραδο¬σιακούς, έχουν επιβληθεί μέσω της Τεχνικής στο ανθρώπινο ον της σημερινής τεχνολογικής κοινωνίας. Νέα όρια και τεχνικές πιέσεις έχουν πάρει τη θέση των παλιών, φυσικών περιορισμών, και σίγουρα δεν μπορούμε να αποδείξουμε ότι ο άνθρωπος έχει κερδίσει πολλά Όσο περισσότερο αυξάνονται στην κοινωνία οι τεχνικές δράσεις, τόσο περισσότερο μειώνεται η ανθρώπινη πρωτοβουλία και αυτονομία. Όσο περισσότερο είναι αναγκασμένο το ανθρώπινο ον να ζει σ' έναν κόσμο διαρκώς αυξανόμενων απαιτήσεων, τόσο περισσότερο χάνει κάθε δυνατότητα ελεύθερης επιλογής και ατομικότητας στη δράση.
Έχουμε τη γνώμη ότι δεν μπορεί να υπάρξει λύση σ' αυτό το πρόβλημα, σε αντίθεση με ό,τι γράφουν όσοι συγγραφείς ασχολήθηκαν μ' αυτό. Όλοι κάνουν έναν απαράδεκτο συλλογισμό: απορρίπτουν την Τεχνική και θέλουν να επιστρέψουμε σε μια προ-τεχνική κοινωνία. Σίγουρα μπορεί κανείς να λυπηθεί που χάθηκε κάποια αξία ή κάποια κοινωνική ή ηθική μορφή του παρελθόντος" αλλά, όταν κάποιος ασχολείται με το πρόβλημα της τεχνικής κοινωνίας, δεν μπορεί να υποστηρίζει στα σοβαρά ότι είναι δυνατόν να ξαναζωντανέψει το παρελθόν. Αυτό που ξέρουμε σίγουρα είναι ότι στο παρελθόν τα πράγματα ήταν διαφορετικά, ότι το ανθρώπινο ον αντιμετώπιζε άλλους κινδύνους, λάθη, δυσκολίες και πειρασμούς. Καθήκον μας είναι να ασχολούμαστε με τους κινδύνους, τα λάθη, τις δυσκολίες και τους πειρασμούς που αντιμετωπίζει ο σύγχρονος άνθρωπος στον σύγχρονο κόσμο. Κάθε λύπη για το παρελθόν είναι μάταιη" κάθε επιθυμία να επιστρέψουμε σ' ένα προγενέστερο κοινωνικό στάδιο δεν είναι ρεαλιστική. Δεν υπάρχει πιθανότητα να γυρίσουμε πίσω, να διαγράψουμε ή και να σταματήσουμε την τεχνική πρόοδο. Ό,τι έγινε έγινε. Καθήκον μας είναι να βρούμε τη θέση μας στην τωρινή κατάσταση μας και σε καμιά άλλη. Η νοσταλγία δεν έχει επιβιωτική αξία στον σύγχρονο κόσμο και δεν είναι παρά μια πτήση στη χώρα των ονείρων. Ζακ Ελούλ, Η φωτιά του Προμηθέα, εκδ. Νησίδες

Α. Να παρουσιάσετε την περίληψη του παραπάνω κειμένου στην τάξη σας (100 – 120 λέξεις)
(25 μονάδες)

Β 1. Να δοθεί από ένα συνώνυμο για κάθε μία υπογραμμισμένη λέξη
(10 μονάδες )

2. Σε μια παράγραφο 80 – 90 λέξεων να αποδείξετε ότι "η τεχνολογία είναι αναγκαία προϋπόθεση για τη βελτίωση της ποιότητας ζωής του ανθρώπου όχι όμως και επαρκής".
(11 μονάδες)

3. Ποια συλλογιστική πορεία ακολουθεί σε όλο το κείμενο ο συγγραφέας;
(4 μονάδες)

4. Να βρεθούν η δομή και ο τρόπος /-οι ανάπτυξης της 2ης παραγράφου
( 6 μονάδες)

5. Να εντοπίσετε στο κείμενο δύο παραδείγματα συνυποδηλωτικής χρήσης της γλώσσας

(4 μονάδες)

Γ. Έκθεση – παραγωγή λόγου
Με αφορμή το κείμενο που διαβάσατε αποφασίζετε να συζητήσετε στην τάξη σας για τις επιδράσεις της μηχανής στην ανθρώπινη ζωή. Εσείς παρεμβαίνετε στη συζήτηση προκειμένου να επισημάνετε τους τρόπους με τους οποίους οι μηχανές και γενικότερα οι τεχνολογικές κατακτήσεις περιστέλλουν την ελευθερία του σύγχρονου ανθρώπου και να προτείνετε τρόπους προστασίας του ανθρώπου απέναντι στον κίνδυνο του εξανδραποδισμού (500 – 600 λέξεις) (40 μονάδες)

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ
Α. Σχεδιαγραμματική πύκνωση κειμένου
Κεντρική ιδέα / νοηματικός άξονας του κειμένου: οι αντιθέσεις του τεχνοκρατικού πολιτισμού
• Η τεχνική ανάπτυξη βασίζεται στα υλικά αγαθά και σε ποσοτικά δεδομένα, κάτι που αντιτίθεται στην ανθρώπινη οντότητα που είναι ποιοτική και μη μετρήσιμη έννοια.
• Μέσω της τεχνικής ανάπτυξης αυξάνεται η δύναμη του ανθρώπου για απεριόριστη δράση εξαλείφοντας , όμως, τις αξίες και ισοπεδώνοντας τη διάκριση καλού – κακού (όπως συμβαίνει στον ολοκληρωτισμό)
• Αν και η τεχνική μάς ελευθέρωσε από προγενέστερους περιορισμούς – πχ. του χώρου, του χρόνου, της πείνας, της αμάθειας – ωστόσο, δε μας απάλλαξε από νέους καταναγκασμούς. Στην τεχνολογική κοινωνία περιορίζεται η ανθρώπινη δράση και η ελεύθερη επιλογή
• Συμπέρασμα: δεν υπάρχει λύση για το πρόβλημα, δεν είναι , όμως, ορθό να αποκηρύσσεται η τεχνολογία και να προτείνεται η ανόητη αναβίωση του παρελθόντος. Ο άνθρωπος οφείλει να αντιμετωπίσει τους κινδύνους και τις προκλήσεις του παρόντος
Β1.
1. Εγγυάται : εξασφαλίζει
2. Μειώνοντάς: υποβαθμίζοντας
3. Αντίφαση: αντινομία
4. Απεριόριστη: απέραντη
5. Καταργεί: εξαλείφει
6. Ολοκληρωτικές: απολυταρχικές
7. Απελευθερωθεί: αποδεσμευτεί
8. Αυτονομία: ανεξαρτησία
9. Απορρίπτουν: απαρνιούνται
10. Σταματήσουμε: ανακόψουμε

Β2. Ακολουθούν κάποιες απαντήσεις που έγραψαν στην τάξη δύο μαθητές από το Γ1, καθώς ανταποκρίνονται σ΄ένα μεγάλο βαθμό στις απαιτήσεις της άσκησης. Σημειωτέον ότι με αυτή την παρατήρηση οι μαθητές ελέγχονται ταυτόχρονα στις δεξιότητες ανάπτυξης παραγράφου και κατανόησης της θεωρίας περί «επαρκούς και αναγκαίας αιτίας»

« Οι σημερινές εξελίξεις στον τομέα της τεχνολογίας έχουν επιφέρει ριζικές αλλαγές στην καθημερινότητα του ανθρώπου. Μέσω των ποικίλων τεχνολογικών επιτευγμάτων έχει διευκολυνθεί η επικοινωνία, η μετακίνηση – ίσως να μην είναι υπερβολή ο ισχυρισμός για εκμηδένιση των αποστάσεων- έχει περιοριστεί η θνησιμότητα καθώς οι ανίατες ασθένειες του παρελθόντος θεωρούνται πλέον ιάσιμες. Παράλληλα, όμως, προβάλλουν το οικολογικό πρόβλημα, ως απόρροια της αλόγιστης εκμετάλλευσης της φύσης και της υπερανάπτυξης της βιομηχανίας, ο περιορισμός της ατομικής ελευθερίας, η αναζωπύρωση των κάθε λογής διακρίσεων. Συνεπώς η τεχνολογία είναι αναγκαία προϋπόθεση για τη βελτίωση της ποιότητας ζωής όχι όμως και επαρκής.»
(Άννα Γράδου)
Μια άλλη ματιά…
«Μέσω της τεχνολογικής εξέλιξης, η ανθρωπότητα επέλυσε πληθώρα δύσκολων και σημαντικών προβλημάτων. Ο τρόπος ζωής του σύγχρονου ανθρώπου έχει βελτιωθεί αισθητά και προβλήματα του παρελθόντος, όπως οι επιδημίες, η πείνα και η έκθεση στις θεομηνίες αποτελούν μακρινή ανάμνηση για πληθώρα ανθρώπων. Η ανάπτυξη , όμως, της τεχνολογίας δεν αποτελεί πανάκεια για την αντιμετώπιση παντός τύπου προβλημάτων. Η αλλοτρίωση του ανθρώπου, η μαζοποίηση του ατόμου, η υλιστική νοοτροπία αποτελούν χαρακτηριστικά προβλήματα που η τεχνολογία αδυνατεί να επιλύσει και κάποιες φορές τα επιτείνει αισθητά. Επομένως, η τεχνολογία είναι αναγκαία προϋπόθεση για τη βελτίωση της ποιότητας ζωής του ανθρώπου, όχι όμως και επαρκής.»
(Ναπολέων Βλαστάρης)

Β3. Επαγωγική συλλογιστική πορεία

Β4. Τρόποι ανάπτυξης :
• Ορισμός
• Αίτιο – αποτέλεσμα
• Σύγκριση – αντίθεση

Β5.
• η ανθρώπινη φυλή έχει απελευθερωθεί από ορισμένους κοινωνικούς περιορισμούς μέσω της συναλλαγής της με το σύμπαν
• Η νοσταλγία δεν έχει επιβιωτική αξία στον σύγχρονο κόσμο και δεν είναι παρά μια πτήση στη χώρα των ονείρων.

Γ. Έκθεση
Από τις απαντήσεις των μαθητών επιλέγουμε τα εξής αποσπάσματα:

Για τον πρόλογο
«Αγαπητοί συμμαθητές,
Καταρχάς ευχαριστώ θερμά τον καθηγητή μας που μου έδωσε την ευκαιρία να αναπτύξω τις απόψεις μου εντός τάξης και με θέμα την επίδραση της μηχανής στην ανθρώπινη ζωή και ευχαριστώ κι εσάς που θα τις ακούσετε, καθώς ευελπιστώ να αποτελέσουν έναυσμα για ώριμη συζήτηση και κριτική.»
(Ναπολέων Βλαστάρης)

Για την ανάπτυξη του κυρίως θέματος παίρνουμε ιδέες από τα παρακάτω αποσπάσματα:

«…Οι μηχανές, οι τεχνολογικές κατακτήσεις έγιναν το χρυσό κλουβί του ανθρώπου. Τα αυτοκίνητα ή τα κινητά τηλέφωνα είναι μηχανές που ενώ έχουν ως αρχικό σκοπό να κάνουν τον άνθρωπο πιο ελεύθερο, πλέον επιφέρουν το αντίθετο αποτέλεσμα, αφού αρκετοί δυσκολεύονται να μετακινηθούν χωρίς αυτοκίνητο ή να επικοινωνήσουν με κάποιον χωρίς το κινητό τους τηλέφωνο. Παρόμοια περίπτωση είναι η τηλεόραση που σκοπός της ήταν η ψυχαγωγία και η ενημέρωση, όμως επέφερε την απομόνωση των ανθρώπων , τη σήψη των ιδεών, τη διαστρέβλωση της αλήθειας. Γενικά, οι μηχανές παρεκκλίνουν από την αρχική τους αποστολή, όμως δεν ευθύνονται αυτές αλλά οι ίδιοι οι άνθρωποι……Η μόνη λύση λοιπόν είναι ο ίδιος ο άνθρωπος να θέσει ένα μέτρο στη χρήση της τεχνολογίας. Να απεξαρτηθεί από τον εθισμό του σε όλα αυτά τα δήθεν απαραίτητα τεχνολογικά μέσα και δε λέω να απαρνηθεί ολότελα την τεχνολογίας αλλά να μπορεί να ελέγχει αυτός τα μηχανήματα και όχι τα μηχανήματα τη ζωή του….»
(Σοφία Ανδρούλη)

« Οι ανθρώπινες μηχανές μηχανοποιούν και κατακερματίζουν το χαρακτήρα της εργασίας. Ο άνθρωπος αποξενώνεται από τα δημιουργήματά του , αφού τυποποιείται ο τρόπος που εργάζεται. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα την αδιαφορία του για την πνευματική του καλλιέργεια, την πλήξη, την ανία που τον καθιστούν πνευματικά μονομερή, εξαρτημένο περιορίζοντας την ελευθερία του.»
(Εμμανουέλα Βαρκά)

« Η υποδούλωση του ανθρώπου οφείλεται στην έλλειψη αληθινής παιδείας. Είναι φανερό πως θεμέλιο για την οικοδόμηση μιας ισορροπημένης και κριτικά σκεπτόμενης προσωπικότητας είναι η ανθρωπιστική παιδεία. Ο άνθρωπος πρέπει να λαμβάνει τα κατάλληλα ερεθίσματα και μηνύματα από τον περιβάλλοντα χώρο του καθώς και να μπορεί να τα επεξεργάζεται, έτσι ώστε να αντιλαμβάνεται πού υπάρχει ο κίνδυνος να υποδουλωθεί σε κάτι που ο ίδιος δημιούργησε.»
(Χριστιάνα Γιάννη)
«Αρχικά αναγκαία είναι η μεταβολή της δομής του κοινωνικού συστήματος, ώστε να συνδεθεί η τεχνολογική ανάπτυξη με ποιοτικές παραμέτρους και στο επίκεντρο να βρεθούν ο άνθρωπος και η ευτυχία του.»
(Χαρά Βασιλειάδη)
«Εξίσου σημαντική είναι η ευθύνη του επιστήμονα που θα οδηγήσει τον άνθρωπο μακριά από τον κίνδυνο της υποδούλωσης. Νομίζω πως συμφωνείτε μαζί ότι ο επιστήμονας ως πνευματικός άνθρωπος οφείλει να ενημερώνει το ευρύ κοινό για τα επιτεύγματα της τεχνολογίας , προκειμένου να τα χρησιμοποιεί ο άνθρωπος σωστά.»
(Ιφιγένεια Βίτσα)

ΣΩΦΡΟΝΙΣΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ - ΘΑΝΑΤΙΚΗ ΠΟΙΝΗ

(φωτο από http://www.babylonia.gr/)

Ποινή: είναι η κύρωση που υφίσταται ο παραβάτης ενός γραπτού νόμου με σκοπό την αποκατάσταση της κοινωνικής ευρυθμίας και της έννομης τάξης.
Χαρακτηριστικά διατυπώνεται η άποψη ότι "κάθε πολιτεία για να κατοχυρώσει τα δικαιώματα των πολιτών και να διασφαλίσει την κοινωνική ισορροπία, επιβάλλει ποινές σ' αυτούς που παραβαίνουν τους νόμους".
Τα διάφορα είδη ποινών (χρηματική ποινή, φυλάκιση, στέρηση πολιτικών δικαιωμάτων, θανατική καταδίκη) εξασφαλίζουν τη σιγουριά αλλά και την ευνομία στην πολιτεία.
Σκοπός της ποινής
- ο σωφρονισμός του παραβάτη που διέπραξε το αδίκημα.
- η αναμόρφωση του χαρακτήρα του μέσα από τη συνειδητοποίηση της πράξης του αλλά και του τιμήματος που πληρώνει.
- η κατάλληλη προετοιμασία για ομαλή επανένταξη στην κοινωνία, διαπαιδαγώγηση - ανακοινωνικοποίηση του εγκληματία, μέσα από τον προσανατολισμό του στους νόμους και τις αξίες που αποδέχεται η κοινωνία.
- η ποινή εντάσσεται στο πλαίσιο της απονομής του δικαίου, δηλ. δικαιώνει και λυτρώνει τον αδικημένο, αλλά αποκαθιστά και την ηθική τάξη στην κοινωνία (αποκατάσταση της διαταραγμένης κοινωνικής ισορροπίας).
- ο εκφοβισμός και η αποθάρρυνση των επίδοξων εγκληματιών, μέσο παραδειγματισμού για το κοινωνικό σύνολο.

"Η ποινή φέρεται να έχει μια πολύπλευρη κοινωνική λειτουργία. Εκφοβιστική, ως απευχή που επικρέμαται για τον επίδοξο δράστη εγκληματικών πράξεων, εκτονωτική, όταν επιβάλλεται, του ψυχικού πάθους εκείνων που προσβάλλονται από τις πράξεις αυτές, διορθωτική, όταν εκτίεται, για όποιον τη δοκιμάζει και τη βιώνει, επανορθωτική, για τη διαταραγμένη από τις εγκληματικές πράξεις κοινωνική ισορροπία, διδακτική, στην προσπάθεια ποδηγέτησης της ανθρώπινης συμπεριφοράς από την εκάστοτε κρατική εξουσία".Ι.Ε. Μανωλεδάκης

ΓΕΝΙΚΑ: η ποινή ηθικοποιεί, εξανθρωπίζει, προβάλλει αξίες, τονίζει στον πολίτη την ανάγκη του αλληλοσεβασμού και της αποδοχής των κανόνων της κοινωνίας, ενισχύει τη κοινωνική συνείδηση, προϊδεάζει τον πολίτη για τις συνέπειες της απειθαρχίας, υπενθυμίζει τις υποχρεώσεις του, καταστέλλει τα πάθη του και περιορίζει την ενστικτική του τάση για ετερότητα, επιβολή και απεριόριστη ικανοποίηση επιθυμιών - επιδιώξεων.
Η ποινή είναι συνοδοιπόρος της κοινωνικής αναγκαιότητας / συμβατικότητας. Συγκαταλέγεται στα μέσα που διαθέτει η κοινωνία για τη διαπαιδαγώγηση και την κοινωνικοποίηση των μελών της.
ΕΠΙΠΡΟΣΘΕΤΑ: εξασφαλίζεται στους πολίτες, έστω και με αυτό τον τρόπο, το αίσθημα της ασφάλειας - προστασίας. Η αμερόληπτη και απαρέγκλιτη εφαρμογή των ποινών είναι συντελεστής της κοινωνικής τάξης αλλά και της νομιμοφροσύνης των πολιτών.
ΑΝΤΙΘΕΤΑ: η χαλάρωση ή η υπερβολική αυστηρότητα στην επιβολή των ποινών μπορεί να λειτουργήσει καταλυτικά για την κοινωνική σταθερότητα, να προκαλέσει αναταραχές, βίαιες συγκρούσεις, να επιφέρει την αναρχία, τη διάλυση της κοινωνίας.

ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΣΤΗ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΤΟΥ ΣΩΦΡΟΝΙΣΤΙΚΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ
Ο υπότροπος εγκληματίας ξαναγυρίζει στη φυλακή και περνάει το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του εκεί. Αυτό αποδεικνύει ότι η φυλακή δεν μπορεί να επιτελέσει επιτυχώς το ρόλο της. "Το καθεστώς της φυλάκισης αποτελεί μία κατάσταση αντικείμενη στην ίδια την ουσία της ανθρώπινης φύσης. Και η επιβολή αυτής της ανθρώπινης κατάστασης δεν μπορεί να πραγματοποιηθεί χωρίς καταπίεση και βιαιότητα, ακριβώς γιατί έρχεται σε αντίθεση με τις πιο μύχιες και ατράνταχτες παρορμήσεις για ελευθερία και αυτοπροσδιορισμό. Επομένως, η φυλακή είναι εξορισμού χώρος βίας και αναπαραγωγής της βίας". Β. Φίλιας
- Αν δεχτούμε ότι ο εγκληματίας δε γεννιέται, αλλά δημιουργείται μέσα στις ιδιαίτερες κοινωνικές συνθήκες της εποχής, τότε ο έγκλειστος πληρώνει ένα τίμημα για αδίκημα απέναντι στην κοινωνία, του οποίου τα αίτια βρίσκονται στην ίδια την κοινωνία.
- Οδηγεί το άτομο στην αντίδραση, το κονιορτοποιεί και το εξαθλιώνει ως προσωπικότητα, καταρρακώνει τον ψυχισμό και τον αυτοσεβασμό του.
- Καλλιεργεί στην ψυχή του κατάδικου το μίσος για την κοινωνία.

ΠΡΟΥΠΟΘΕΣΕΙΣ για την αποδοτική λειτουργία του σωφρονιστικού συστήματος
- "Τα μέτρα που λαμβάνονται για την αντιμετώπιση του εγκλήματος δεν πρέπει να είναι κατά του εγκληματούντος, αλλά υπέρ του, δηλ. να στοχεύουν στην αποκατάστασή του ως προσωπικότητας, όχι στην καταστροφή του". Πρέπει η ποινή να εξασφαλίζει όρους αναδιαπαιδαγώγησης του εγκληματία, να έχει δηλ. ανθρωπιστικό χαρακτήρα.
- "Η ανατοποθέτηση της προσωπικότητας αυτής σε μια βάση, που θα της επιτρέψει να λειτουργεί ομαλά, απαιτεί ένα έργο πολυσύνθετο, που σε καμιά περίπτωση δεν μπορεί να εκπληρώσει η φυλακή εφόσον η όλη της σύλληψη στηρίζεται στην ιδέα της ανταπόδοσης και της προστασίας της κοινωνίας από μια επικίνδυνη προσωπικότητα"Β. Φίλιας
-Η εργασία και η εξειδίκευση θα συμβάλλουν στην ταχύτερη κοινωνική ένταξη των αποφυλακιζομένων, στη βελτίωση των συνθηκών διαβίωσης των κρατουμένων, στον περιορισμό της εγκληματικότητας και κυρίως στη μείωση των φαινομένων υποτροπής.
-Επαγγελματική κατάρτιση των κρατουμένων.
-Ανθρώπινοι όροι διαβίωσης στις φυλακές.
-Εξειδικευμένο προσωπικό στην υπηρεσία σωφρονισμού του οποίου η δραστηριότητα θα αποβλέπει στη θετική ανασυγκρότηση της ζωής τους για τη ζωή".
-Σεμινάρια επιμόρφωσης, πολιτιστικά προγράμματα, εκδηλώσεις, δραστηριότητες - καλλιέργεια του ψυχικού κόσμου, εκτόνωση δημιουργικότητας, εσωτερικός εκπολιτισμός,
- Αναδιάρθρωση των κοινωνικών αντιλήψεων και εξάλειψη των προκαταλήψεων που στιγματίζουν και περιθωριοποιούν τους πρώην κατάδικους, δυσχεραίνουν την επανένταξή τους στην κοινωνία.

ΘΑΝΑΤΙΚΗ ΠΟΙΝΗ



(Francisco José de Goya 3η Μαΐου 1808, 1814, λάδι σε μουσαμά, 266x345 εκ., Μουσείο Πράδο, Μαδρίτη/ Στις 3 Μαΐου του 1808 εκτελέστηκαν μαζικά περίπου 400 Ισπανοί πολίτες από τα γαλλικά στρατεύματα, οδηγώντας σε μία γενικευμένη ισπανική εξέγερση / πηγή: wikipedia)


Διατυπώνεται συχνά η άποψη ότι "η διόγκωση των φαινομένων βίας και εγκληματικότητας οφείλεται και στην τάση που ανιχνεύεται, στις σύγχρονες κοινωνίες, για κατάργηση της θανατικής ποινής".
Ο προβληματισμός γύρω από τη σκοπιμότητα αλλά και την ορθότητα - ακόμα και τη συνταγματικότητα της θανατικής ποινής είναι πάντα επίκαιρος.

Επιχειρήματα υπέρ της θανατικής ποινής
• Η θανατική ποινή δεν έρχεται σε αντίθεση με το κοινό αίσθημα. Η κοινή γνώμη επιθυμεί την καταδίκη σε θάνατο εγκληματιών που σκορπίζουν αφειδώς το θάνατο και μάλιστα με στυγερό τρόπο. Νιώθει ασφάλεια και ικανοποιείται το περί δικαίου αίσθημα μετά την επιβολή μιας τέτοιας ποινής.
• Η ικανότητα της θανατικής ποινής ν' αποτρέψει στο μέλλον παρόμοια εγκλήματα, η αποτρεπτική της λειτουργία για την τέλεση παρόμοιων αποτρόπαιων πράξεων. Για τους επαγγελματίες εγκληματίες, η απειλή θανατικής ποινής έχει ανασταλτικό αποτέλεσμα.
• Όσοι προβάλλουν τα ανεπανόρθωτο της θανατικής ποινής ως επιχείρημα για την κατάργησή της, προσπαθούν να εντυπωσιάσουν αλλά και να παραπλανήσουν. Διότι κάθε ποινή είναι ανεπανόρθωτη εκτός από τη χρηματική ποινή. Τα χρόνια της φυλακής δεν γυρίζουν πίσω ούτε οι ευκαιρίες που έχασε στη ζωή του. Εκείνο επομένως που απαιτείται στην επιβολή κάθε ποινής, πόσο μάλλον της θανατικής, είναι η έκδοση μη παραπλανημένων δικαστικών αποφάσεων.
• Το αν "επιτρέπεται" ή όχι η αφαίρεση της ανθρώπινης ζωής, είναι θέμα μεταφυσικό και όχι θετικό (κοινωνικό- νομικό). Από μεταφυσική πλευρά, η ανθρώπινη ζωή είναι η μεγαλύτερη αξία. Από θετική - κοινωνική πλευρά και μάλιστα νομική, όμως, δεν εξετάζεται τι έχει μεγαλύτερη αξία αλλά τι προηγείται στην προστασία. Και αυτό που προηγείται είναι η αυτοπροστασία της κρατικής εξουσίας με την νομική προστασία των πολιτών και της ζωής τους.
• Αν η θανατική ποινή είναι αντισυνταγματική επειδή δεν σέβεται ως αξία τον άνθρωπο και παραβιάζει τα δικαιώματά του, τότε το ίδιο συμβαίνει και με την ισόβια κάθειρξη, την ισόβια δηλαδή στέρηση της προσωπικής ελευθερίας.
Ι.ΜΑΝΩΛΕΔΑΚΗ, "Γενική θεωρία του ποινικού δικαίου"

Επιχειρήματα κατά της θανατικής ποινής
• Όταν αποδίδουμε την έξαρση της βίας και της εγκληματικότητας στην κατάργηση της θανατικής ποινής, σημαίνει ότι παραβλέπουμε τους ουσιαστικούς παράγοντες / τη γενεσιουργό αιτία και αναζητάμε τη εύκολη λύση.
• Σε χώρες όπου ισχύει η θανατική ποινή, δεν παρουσιάζεται θεαματική μείωση της εγκληματικότητας, καθώς μάλιστα δεν έχει αποδειχτεί η αποτρεπτική δύναμη αυτής της ποινής. Για παράδειγμα οι κατά συρροή δολοφόνοι, οι ψυχοπαθείς ουδόλως αποθαρρύνονται από την προοπτική της θανατικής καταδίκης. Άλλωστε οι ψυχικά νοσούντες δολοφόνοι εξαιρούνται από αυτή την πρακτική. Ποιος είναι εκείνος ο εγκληματίας, που διαπράττει εν θερμώ ένα έγκλημα και συνάμα αναλογίζεται τις επιπτώσεις της ενέργειάς του ή φαντάζεται ότι θα πέσει στα χέρια των διωκτικών αρχών.
• Το σωφρονιστικό σύστημα δεν αποβλέπει στην εκδίκηση αλλά στο σωφρονισμό, τη διόρθωση - επανένταξη - ανακοινωνικοποίηση του εγκληματία, ευκαιρία που του στερεί η άκαμπτη επιβολή της "εσχάτης των ποινών".
• Σε περίπτωση δικαστικής πλάνης δεν υπάρχουν περιθώρια επανόρθωσης του λάθους
• Η κοινωνία δεν έχει από ηθική και ανθρωπιστική άποψη το δικαίωμα να αφαιρεί ζωές.
• Η θανατική ποινή (η βαναυσότητά της) προκαλεί το κοινό αίσθημα, διχάζει την κοινωνία, εξάπτει το μίσος, το φανατισμό, σηματοδοτεί την ηθική καταρράκωση της κοινωνίας, αλλά αποδεικνύει και την αναποτελεσματικότητα του σωφρονιστικού συστήματος και του κράτους γενικότερα να συγκρατήσει την αλματωδώς εξελισσόμενη εγκληματική δραστηριότητα στις κοινωνίες και να διατηρήσει την έννομη τάξη με πιο ήπια και προληπτικά μέτρα.
• Σε μια εποχή πολιτισμικής προόδου, η εκτέλεση της θανατικής ποινής, ακόμα και για το πιο στυγερό έγκλημα, αποτελεί κατάφωρη παραβίαση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων "η θανατική εκτέλεση αποτελεί τη μεγίστη φυσική και ηθική βλάβη που μπορεί να υποστεί ένα άτομο από την πολιτεία".
• Στα ανελεύθερα καθεστώτα, γίνεται χρήση εκ μέρους της εξουσίας της θανατικής καταδίκης για τη δολοφονία - φυσική εξόντωση των αντιφρονούντων.
• Ο ΦΥΛΕΤΙΚΟΣ ΧΑΡΑΚΤΗΡΑΣ της θανατικής ποινής στις ΗΠΑ: οι θανατοποινίτες συνήθως προέρχονται από τις φυλετικές /εθνικές μειονοτικές κοινότητες της χώρας, από εξαθλιωμένα κοινωνικά στρώματα των μεγαλουπόλεων. Είναι εκείνοι που κατά κύριο λόγο διέπραξαν έγκλημα, ωστόσο δεν έχουν την οικονομική δύναμη να πληρώσουν έναν επιφανή νομικό που θα τους απάλλασσε από τις βαριές κατηγορίες, συνήθης πρακτική για πολύ χειρότερους εγκληματίες (οργανωμένο έγκλημα, μεγαλοδιακινητές και έμποροι ναρκωτικών, μαφιόζοι κοκ.). Ήδη στις ΗΠΑ πολλοί μιλούν για ρατσιστική απονομή δικαιοσύνης, αφού στις φυλακές πλεονάζουν μαύροι και ισπανόφωνοι κρατούμενοι.
«Η Ο' Κόνορ, από τους υπέρμαχους της θανατικής ποινής στις ΗΠΑ, εξέπληξε τους πάντες προτείνοντας να απαιτείται συγκεκριμένη ελάχιστη επαγγελματική πείρα των δικηγόρων που θα ορίζονται για την υπεράσπιση κατηγορουμένων που αντιμετωπίζουν την ποινή του θανάτου. Έτσι θα ορίζονται συνήγοροι έμπειροι και ενδεχομένως ειδικευμένοι σε περιπτώσεις που η ποινή μπορεί να είναι θάνατος. Και όλα αυτά γιατί οι στατιστικές δείχνουν πως συχνά σοβαρές περιπτώσεις θανατικής ποινής ανατίθενται σε άπειρους δικηγόρους (περίπτωση Μάικλ Γκράχαμ), γιατί οι κατηγορούμενοι δεν έχουν χρήματα να τους πληρώσουν.» Κυριακάτικη Ελευθεροτυπία- 13/01/2002
• ΟΙ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΘΥΜΑΤΑ ΤΗΣ ΑΥΣΤΗΡΟΤΗΤΑΣ ΠΟΙΝΗΣ :συχνά σε χώρες όπου επικρατεί ο ισλαμικός νόμος και η ανάλογη ηθική (Νιγηρία, Σουδάν, Αφγανιστάν..) οι γυναίκες καταδικάζονται σε θάνατο για το αδίκημα της μοιχείας ή άλλες συμπεριφορές που αντιβαίνουν στο νόμο

ΚΕΙΜΕΝΟ
Γιατί πρέπει να καταργηθεί
Βασική αρχή του Ποινικού Δικαίου είναι ότι ποινές -που από τη φύση τους όλες καταργούν ή περιορίζουν δικαιώματα του ανθρώπου (Δ.Α.)- επιβάλλονται εφ' όσον και στο βαθμό που είναι αναγκαίες και χρήσιμες.
Η θανατική ποινή (θ.π.) που προσβάλλει το πρώτο Δ.Α., το δικαίωμα στη ζωή, ούτε αναγκαία ούτε χρήσιμη είναι.
Αναγκαία δεν είναι, αφού υπάρχουν στερητικές της ελευθερίας ποινές μέχρι και ισόβιες. Χρήσιμη δεν είναι, αφού δεν είναι αποτελεσματική, αντιθέτως μάλιστα, εξαγριώνει και εξαχρειώνει τα μέλη της κοινωνίας.
Ας πλησιάσουμε το θέμα πιο αναλυτικά. Η θανατική ποινή εξαγριώνει τους ανθρώπους, που εθίζονται στην ιδέα της επιτρεπόμενης εξόντωσης του άλλου, και τους ωθεί στη χρήση ανάλογου τρόπου αντίδρασης, δηλαδή με ανθρωποκτονία, εναντίον εκείνου που θεωρούν ότι είναι αίτιος κάποιας οδυνηρής, γι' αυτούς, αποστέρησης (frustration). Υποσυνείδητα, ο υποψήφιος ανθρωποκτόνος ταυτίζεται με την πολιτεία που εξοντώνει τον εχθρό της και έτσι προχωρεί ευχερέστερα στην απόφαση να εξοντώσει το δικό του εχθρό. Γι' αυτό και έχει παρατηρηθεί ότι συχνά, για κάποιο χρονικό διάστημα αμέσως ύστερα από μια θανατική εκτέλεση, αυξάνει ο αριθμός ανθρωποκτονιών στη χώρα εκτέλεσης . Το σπουδαιότερο, όμως, είναι ότι στις χώρες που γίνονται λίγο-πολύ συχνά θανατικές εκτελέσεις, εμφανίζεται παράλληλα υψηλή ανθρωποκτόνος εγκληματικότητα. Στις ΗΠΑ μάλιστα -που οι θανατικές εκτελέσεις προβάλλονται κάποτε και από την τηλεόραση- παρουσιάζεται επανειλημμένα το μοναδικό φαινόμενο μαθητών που πυροβολούν αδιακρίτως τους συμμαθητές τους.
Η απάνθρωπη αυτή ποινή είναι και αναποτελεσματική. Καμία επιστημονική μελέτη, που έλαβε υπ' όψιν και στατιστικές χωρών οι οποίες εφήρμοζαν και στη συνέχεια κατήρτησαν -και κάποτε επανέφεραν- τη θ.π., δεν απέδειξε μειωτικό αντίκτυπό της στον αριθμό των σχετικών εγκλημάτων.
Ο. Μπεκαρία, το 18ο αιώνα, είχε ήδη υποστηρίξει ότι ανασχετική επιρροή στην εγκληματική απόφαση έχει όχι η βαρύτητα της ποινής, αλλά η βεβαιότητα της τιμώρησης. Και είχε ρητώς ταχθεί κατά της θ.π.
Ήδη όμως τον 5ο αιώνα π.Χ., ο Θουκυδίδης (Θουκυδίδου, Ιστορία, Βιβλ. Γ' 45, δημηγορία Διοδότου) υποστήριξε την αναποτελεσματικότητα της θανατικής ποινής. Αφού διαπιστώνει ότι η χρήση της θ.π. από πολλές πόλεις και για διαρκώς περισσότερες μορφές εγκλημάτων δεν είχε αποτέλεσμα, προχωρεί σε ψυχολογική ανάλυση του φαινομένου που θα πρέπει να ζηλέψουν αρκετοί σύγχρονοι εγκληματολόγοι.
Χρήσιμο θεωρώ να αναφέρω ορισμένα περιστατικά από την πραγματικότητα που αναμφισβήτητα αποδεικνύουν το αλυσιτελές της θανατικής ποινής.
Όταν εισήχθη ο καπνός στην Ευρώπη, το κάπνισμα, τιμωρούμενο σε αρκετές χώρες με θάνατο, για να μη διαδοθεί, διαδόθηκε ωστόσο σε όλη την Ευρώπη.
Άλλο παράδειγμα. Κατά τη δημόσια θανατική εκτέλεση, συνήθως με φρικτά βασανιστήρια, κακοποιών ανάμεσα στους οποίους και πορτοφολάδων, που παρακολουθούσε συνωστιζόμενο πλήθος το 16ο και 17ο αιώνα, οι πορτοφολάδες ανέπτυσσαν τη μεγαλύτερη δράση τους. Η τόλμη της ένδειας και η ελπίδα διαφυγής αποτελούσαν σημαντικούς αιτιώδεις παράγοντες αυτής της συμπεριφοράς.
Στη Δανία, το 1944, όταν οι γερμανικές αρχές κατοχής διέλυσαν τη δανική αστυνομία επειδή τις σαμποτάριζε, αυξήθηκε ο αριθμός των εγκλημάτων γενικά, με εξαίρεση τις ανθρωποκτονίες και τα βαριά σεξουαλικά εγκλήματα, που έμειναν ανεπηρέαστα από τη μείωση του φόβου της αποκάλυψης και της τιμώρησης, παρ'όλο που αυτά μπορούσαν να επισύρουν θανατική ποινή. Με άλλα λόγια, η αύξηση ή μείωση της πιθανότητας επιβολής θανατικής ποινής δεν επηρεάζει τους δράστες βαριών εγκλημάτων.
Το τραγικότερο όμως είναι ότι η ποινή αυτή είναι η μόνη ανεπανόρθωτη. Και όμως οι δικαστικές πλάνες δεν είναι λίγες. Πάντως είναι περισσότερες από όσο νομίζεται. Διότι σ' αυτές δεν πρέπει να υπολογιστούν μόνο οι περιπτώσεις που ο εκτελεσθείς δεν ήταν ο δράστης του εγκλήματος, όπως γίνεται συνήθως, αλλά και πολλές περιπτώσεις που ενώ συνέτρεχαν κάποιες ελαφρυντικές περιστάσεις, δεν μπόρεσε να τις αποδείξει ο κατηγορούμενος ή παρέλειψε να τις προβάλει ο συνήγορός του. Και όμως, αυτό θα ήταν αρκετό για να καταγνωσθεί ποινή ελαφρότερη από τη θανατική.
Συμπέρασμα από όλα τα παραπάνω είναι ότι η κατάργηση της θανατικής ποινής επιβάλλεται. Και πράγματι, αυτή είναι η διεθνής τάση, που προωθείται συστηματικά και από διεθνή κείμενα (instruments) των μεγάλων διεθνών οργανισμών (ΟΗΕ, Συμβουλίου της Ευρώπης, Ε.Ε.)6, προς τα οποία προσαρμόζονται και πολλές εθνικές νομοθεσίες. Αξίζει να σημειώσουμε ότι και στα κράτη-μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης η θανατική ποινή έχει καταργηθεί.
Ωστόσο, η εσχάτη ποινή επιζεί σε πολλές ακόμη χώρες. Σύμφωνα με τα στοιχεία της Διεθνούς Αμνηστίας, το Φεβρουάριο του 2000, 87 χώρες διατηρούσαν τη θανατική ποινή -μεταξύ των οποίων και οι ΗΠΑ, η Κίνα, η Ινδία, το Ιράν, το Ιράκ, η ρωσική ομοσπονδία και η Σαουδική Αραβία- 13 τη διατηρούσαν για εξαιρετικές περιπτώσεις, συνήθως για εσχάτη προδοσία και εγκλήματα κατά τον πόλεμο, και άλλες 20 τη διατηρούσαν στο νομικό πλαίσιο, αλλά δεν εκτελούν τους θανατοποινίτες τα τελευταία δέκα ή περισσότερα χρόνια.Και εύλογα γεννάται η απορία: Πώς και γιατί επιζεί;
Οι λόγοι είναι κυρίως πολιτικοί και ψυχολογικοί.
Στις χώρες όπου δεν υπάρχει ελευθερία, πάντοτε το κράτος απονέμει στον εαυτό του το δικαίωμα ζωής και θανάτου των «υπηκόων» του. Αλλά και σε μερικές χώρες όπου οι ελευθερίες, λιγότερο ή περισσότερο, λειτουργούν, η θανατική ποινή υπάρχει και υποδηλώνει μια επίδειξη εξουσιασμού και δύναμης, χαρακτηριστικό κατάλοιπο αυταρχικών καθεστώτων. Γι' αυτό ακριβώς σε παγκόσμιο επίπεδο οι πλείστες θανατικές καταδίκες και εκτελέσεις πραγματοποιούνται για πράξεις που στρέφονται κατά της πολιτείας, ουσιαστικά κατά των κατεχόντων την εξουσία (πολιτικά εγκλήματα), ενώ η επιστήμη αυτά θεωρεί ελαφρότερα.
Η θανατική ποινή δεν ταιριάζει σε μια κοινωνία δημοκρατική. Το απόλυτο δικαίωμα ζωής και θανάτου επί των άλλων είναι απαράδεκτο σε μια δημοκρατία. Οι σύγχρονες αντιλήψεις για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου δεν μπορούν να αποδεχτούν την ποινή που προσβάλλει το πρωταρχικό δικαίωμα της ζωής, έστω και αν εμφανίζεται ως αντίδραση σε όμοια πράξη του κρινόμενου, την οποία, όμως, χαρακτηρίζουμε έγκλημα. Δεν αποδέχονται, δηλαδή, την απάντηση της πολιτείας με έγκλημα στο έγκλημα του ιδιώτη.
Υπάρχει όμως και μια άλλη εξήγηση της επιβίωσης της απάνθρωπης και αλυσιτελούς αυτής ποινής, που στηρίζεται στην ψυχολογία των μελών μιας κοινωνίας. Το ένστικτο του θανάτου -ο αντίποδας του ενστίκτου της ζωής και του έρωτα-, ο φόβος και το μίσος που απορρέουν από αυτό είναι βαθιά ριζωμένα στον άνθρωπο. Όσο περισσότερο φοβούνται οι άνθρωποι το θάνατο τόσο μεγαλύτερη αποστέρηση θα αισθανθούν από την κατάργηση της θανατικής ποινής που, εσφαλμένα, αισθάνονται σαν άμυνα κατά του δικού τους θανάτου, της δικής τους θανάτωσης.
Ιδίως σήμερα, που ο κύκλος των πιθανών θυμάτων εγκληματικών πράξεων έχει διευρυνθεί με τα διεθνικά οργανωμένα εγκλήματα -αφού ο σοβαρότερος αριθμός εγκλημάτων στρέφεται κατά προσώπων με τα οποία καμία σύγκρουση δεν έχει ο δράστης και η θυματοποίησή τους είναι θέμα τύχης (τρομοκρατικές ενέργειες, εμπόριο ναρκωτικών, σεξουαλική εκμετάλλευση γυναικών και παιδιών κ.ά)- ο φόβος και η εκδικητική διάθεση έχουν ενισχυθεί και επεκταθεί. Τα μέσα μαζικής ενημέρωσης διεγείρουν ακόμα περισσότερο το φόβο και την αναζήτηση εκδίκησης. Όσο πιο έντονη και άγρια είναι η εκδικητική διάθεση κατά του άλλου τόσο μεγαλύτερο φόβο υποδηλώνει.
Γι' αυτό, κατάργηση της ποινής του θανάτου σημαίνει ουσιαστικά νίκη της ανθρωπότητας πάνω στο φόβο, στο μίσος, στην εκδίκηση. Ή, μάλλον, νίκη της ανθρωπότητας πάνω στον εαυτό της, στις χειρότερες ιδιότητες του εαυτού της.

*Η Α. ΓΙΩΤΟΠΟΥΛΟΥ - ΜΑΡΑΓΚΟΠΟΥΛΟΥ είναι πρόεδρος του Ιδρύματος Μαραγκοπούλου για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου και της Ελληνικής Εταιρείας Εγκληματολογίας
ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ - 14/07/2001

ΘΕΑΤΡΙΚΗ ΠΑΡΑΣΤΑΣΗ

«Το αγόρι με την βαλίτσα» του Μάικ Κένι
Από τη θεατρική ομάδα του 2ου Λυκείου Βύρωνα

Θέτρο Λουίζα Σάββατο 27/11/2010, ώρα 20.00

Υπόθεση
Ο μικρός Ναζ περνάει ήρεμες μέρες στο σπίτι με τους δικούς του και ειδικά με τον πατέρα του που του λέει υπέροχα παραμύθια. Ξεσπάει όμως ένας πόλεμος κι η οικογένεια αναγκάζεται να εγκαταλείψει τον τόπο της. Ο Ναζ που ονειρευόταν παραμυθένια ταξίδια σαν του Σεβάχ του Θαλασσινού θα βρεθεί ολομόναχος σε ένα λεωφορείο που διασχίζει την έρημο. Δίπλα του κάθεται ένα κορίτσι, η Κρίσια. Σιγά- σιγά τα δυο παιδιά θα γίνουν φίλοι. Μαζί θα διασχίσουν την έρημο, θα περάσουν χιονισμένα βουνά και αγριεμένες θάλασσες για να φτάσουν στην "άλλη μεριά του κόσμου". Τα ταξίδια τους δεν μοιάζουν με του Σεβάχ και η ζωή που τους περιμένει δεν είναι διόλου παραμυθένια. Ωστόσο έχουν μάθει πια κάτι πολύ σημαντικό για κάθε άνθρωπο και ιδιαίτερα για τα παιδιά : πως όταν αγωνίζονται, θα τα καταφέρουν .
Κι ο Ναζ ξέρει τώρα πως ,τα παραμύθια που έχει μάθει πια κι αυτός να αφηγείται μπορούν να σου δώσουν κουράγιο αλλά και να σου χαρίσουν μια πολύτιμη σοφία.
....
Το έργο περιγράφει τις περιπέτειες ενός νεαρού αγοριού που ξεκινά από μια χώρα του τρίτου κόσμου, χωρίς χαρτιά, με προορισμό το Λονδίνο, όπου διαμένει ο αδερφός του. Ο συγγραφέας μέσα από την αφήγηση της ιστορίας, προσπαθεί να περιγράψει με ένα μελοδραματισμό αλλά ταυτόχρονα με έντονα στοιχεία χιούμορ, μια σειρά προβλημάτων που αντιμετωπίζουν παιδιά, από χώρες με μικρή ανάπτυξη και έχουν να κάνουν με την παιδική εκμετάλλευση, την παιδική εργασία αλλά και τον καθημερινό αγώνα που δίνουν αρκετά μικρά παιδιά, για την επιβίωση.

ΚΛΩΝΟΠΟΙΗΣΗ

(πηγή εικόνας: BBC News)

ΕΥΕΡΓΕΤΙΚΕΣ ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ
Στην ιατρική : Πχ. έλεγχος – πρόληψη – διάγνωση – θεραπεία των κληρονομικά μεταδιδόμενων ασθενειών – διάγνωση της προδιάθεσης σε συγκεκριμένη ασθένεια και έγκαιρη θεραπεία
Πχ. εφαρμογές στον τομέα της έρευνας για τη θεραπεία ανίατων ασθενειών, όπως η νόσος Αλτσχάιμερ, Πάρκινσον , καρκίνος…, ανακούφιση του ανθρώπινου πόνου
Πχ. εξέλιξη στο φαρμακευτικό τομέα = παραγωγή φαρμακευτικών σκευασμάτων με αποκλειστική εφαρμογή στο γονότυπο του κάθε ασθενούς (οι επιστήμονες θα μπορούν να ελέγχουν κάθε ασθενή για δεδομένα γονίδιά του και να γνωρίζουν ποιο είναι το καταλληλότερο φάρμακο γι΄ αυτόν)
Πχ. δημιουργία τράπεζας μοσχευμάτων που λύνει το πρόβλημα εύρεσης κατάλληλων – συμβατών δοτών αλλά και καταστέλλει την ειδεχθή σημερινή πειρατεία οργάνων με απαγωγές παιδιών και ενηλίκων από τριτοκοσμικές χώρες
Πχ. προγεννητικός έλεγχος, ρύθμιση – βελτίωση της ανθρώπινης αναπαραγωγής, αποτροπή γενετικών ανωμαλιών
Εφαρμογές που ήδη γίνονται από τη βιοτεχνολογία στον τομέα της γεωργίας – κτηνοτροφίας = βελτίωση των ειδών, ρύθμιση -αύξηση- βελτίωση της αποδοτικότητας της γης, διατήρηση της βιοποικιλότητας, καταπολέμηση της πείνας.

ΚΙΝΔΥΝΟΙ
- Πειραματικές εφαρμογές με απρόβλεπτες για την ανθρώπινη ζωή συνέπειες:
Πχ κίνδυνος γεννήσεων θνησιγενών νεογνών με συγγενείς ανωμαλίες, πρόωρη γήρανση κλπ.
- Kίνδυνος ανεύθυνης εμπορικής εκμετάλλευσης των προϊόντων της ανθρώπινης κλωνοποίησης από κύκλους οικονομικών συμφερόντων. Είναι εφιαλτική και αποκρουστική η προοπτική να δημιουργηθούν βιομηχανίες που παράγουν και εκμεταλλεύονται κλωνοποιημένα ανθρώπινα νεογνά ως αποθήκες ανταλλακτικών – μοσχευμάτων.
- Η συγκέντρωση πληροφοριών για το γονιδιακό υλικό ενός πληθυσμού σε κεντρική βάση δεδομένων δημιουργεί κινδύνους. Πάντα ελλοχεύει ο κίνδυνος διαρροής αυτών των απόρρητων πληροφοριών, όσο κι αν εγγυώνται οι ειδικοί το αντίθετο. Ο κίνδυνος αυτός μεγαλώνει, όταν οι πληροφορίες περάσουν στον έλεγχο ιδιωτικών παραγόντων που εκμεταλλεύονται την ανθρώπινη ζωή, ανοίγοντας το δρόμο στη δημιουργία ενός νέου βιολογικού ρατσισμού
Πχ. εργοδότες που δε θα προσλαμβάνουν άτομα των οποίων η γονιδιακή ταυτότητα μαρτυρά μικρό «προβλέψιμο χρόνο ζωής» ή υπόνοια για άμεση ή μακροπρόθεσμη εκδήλωση ανίατης ασθένειας. Έτσι, γλιτώνουν χρηματικές αποζημιώσεις, ιατροφαρμακευτική περίθαλψη , δεν δαπανούν χρήμα προσλαμβάνοντας και εκπαιδεύοντας «θνησιγενή» στελέχη.
Πχ. ασφαλιστικές εταιρείες που θα βάζουν σε «μαύρη λίστα» και δεν θα ασφαλίζουν τους «υπόπτους» για επιβαρυμένο γενετικό υλικό πελάτες.
Πχ. εφιαλτικό αλλά όχι τόσο μακρινό το σενάριο σύμφωνα με το οποίο στο μέλλον όλοι θα γνωρίζουμε το προβλέψιμο χρόνο ζωής από τη μέρα της γέννησής μας. Τι πρόκειται να συμβεί; Μέχρι τώρα μόνο ταινίες επιστημονικής φαντασίας έχουν τολμήσει να το υποθέσουν.
Πχ. φανταζόμαστε όμως ότι ο άνθρωπος θα έχει ανοίξει το κουτί της Πανδώρας: ένας νέος τύπος Καιάδα θα δημιουργηθεί στις κοινωνίες, καθώς μέσω του γονιδιακού ελέγχου και του αναπαραγωγικού κλωνισμού του ανθρώπου θα είναι εφικτή η κατά παραγγελία ανθρώπινη δημιουργία. Ο κόσμος θα διαχωρίζεται πλέον με γενετικά κριτήρια και η οικονομική διάρθρωση της κοινωνίας θα στηριχτεί σε αυτά τα πληροφοριακά δεδομένα.
«Το ότι σε πολύ κοντινό μέλλον δεν θα είναι η φύση που θα προσδιορίζει τον άνθρωπο, αλλά ο άνθρωπος τον άνθρωπο, αυτό πρέπει να θεωρηθεί αισιόδοξο ή όχι;»
(Α.Τερζάκης)

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ – ΠΡΟΫΠΟΘΕΣΕΙΣ – ΑΣΦΑΛΙΣΤΙΚΗ ΔΙΚΛΙΔΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΗ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΗΣ ΓΕΝΕΤΙΚΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ
-Η ιστορία της επιστημονικής σκέψης και του πολιτισμού αποδεικνύει ότι δεν μπορεί ο φόβος να αναστείλει την πρόοδο. Όπως σε κάθε νέο επιστημονικό επίτευγμα, έτσι και με την κλωνοποίηση είναι περισσότερο ο φόβος και η άγνοια που προκαλούν όλη αυτή την αναστάτωση και όχι η συνειδητή γνώση των ενδεχόμενων κινδύνων. Η άγνοια και οι φοβικές προκαταλήψεις δημιουργούν πανικό στο κοινό. Γι΄ αυτό είναι ανάγκη να διαφωτίζεται η κοινωνία και να εξοικειώνεται με τα επιτεύγματα της επιστήμης. Ένα επαρκώς ενημερωμένο κοινό είναι ένα απαιτητικό κοινό που ξέρει να διεκδικεί και να διασφαλίζει τα δικαιώματά του.
- Επίσης είναι αναγκαία η σύσταση επιτροπών βιοηθικής και η σαφής διατύπωση κανόνων βιοηθικής (= κανόνες δεοντολογίας που προστατεύουν την ανθρώπινη ζωή και αξιοπρέπεια από την επιστημονική ασυδοσία)
- Έργο του νομοθέτη είναι η πρόληψη και η αποτροπή των αρνητικών συνεπειών της κλωνοποίησης. Μια νομοθεσία όμως που θα έχει διεθνή ισχύ, προκειμένου να μη δημιουργηθούν χώρες – παράδεισοι νομοθετικής/ επιστημονικής ασυδοσίας. Η νομοθετική παρέμβαση προϋποθέτει τη διάγνωση των διαγραφόμενων κινδύνων και τη σύγκρισή τους με τα ενδεχόμενα θετικά αποτελέσματα μιας γενετικής εφαρμογής.
- Διάλογος, συνεργασία των μελών της διεθνούς επιστημονικής κοινότητας. Οι ίδιοι οι επιστήμονες οφείλουν να περιφρουρήσουν το έργο τους από λογής αυθαίρετες παρεμβάσεις. Επίσης είναι αναγκαία η διάδοση της επιστημονικής γνώσης που αφορά το γονιδίωμα και τη γενετική έρευνα σε διεθνές επίπεδο καθώς και η πολιτιστική συνεργασία μεταξύ βιομηχανικών και αναπτυσσόμενων κρατών = ελεύθερη ανταλλαγή της επιστημονικής γνώσης και πληροφορίας.
- Ενεργοποίηση και εφαρμογή των άρθρων που συνέταξε η Ευρωπαϊκή Ένωση για την προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, της μοναδικότητας των ανθρώπων από επικίνδυνες επιστημονικές έρευνες.
- Ευαισθητοποίηση – ενημέρωση – ετοιμότητα του κοινού απέναντι στην ενδεχόμενη απειλή παραβίασης των δικαιωμάτων. Σε αυτή την κατεύθυνση καίριος κρίνεται ο ρόλος της εκπαίδευσης στην κοινωνική ευαισθητοποίηση.

ΣΣ: Στην έκθεση πρέπει να λειτουργεί η αρχή της οικονομίας, δηλαδή μαθαίνουμε να αξιοποιούμε τις γνώσεις που αποκτήσαμε από τη μελέτη ενός κεφαλαίου - πχ. από τις ενότητες "η ευθύνη - το ηθικό χρέος του επιστήμονα" και "η έννοια και το περιεχόμενο της ανθρωπιστικής παιδείας" - στις ανάγκες ενός άλλου θέματος πχ. στο εν λόγω κεφάλαιο της Γενετικής - Κλωνοποίησης.

ΚΕΙΜΕΝΟ
Παγκόσμια Διακήρυξη για το Ανθρώπινο Γονιδίωμα και τα Ανθρώπινα Δικαιώματα

Η προστασία της ανθρώπινης αξιοπρέπειας, τα ανθρώπινα δικαιώματα, η μοναδικότητα και η διαφορετικότητα των ανθρώπων είναι θεμελιώδεις αξίες και δεν μπορούν να πληγούν από κανένα αποτέλεσμα επιστημονικών ερευνών, συμπεριλαμβανομένης της αποκωδικοποίησης του ανθρώπινου γονιδιώματος. Με αυτό το πνεύμα συντάχθηκε η «Παγκόσμια Διακήρυξη για το Ανθρώπινο Γονιδίωμα και τα Ανθρώπινα Δικαιώματα», η οποία υιοθετήθηκε ομόφωνα από τα μέλη της Γενικής Συνέλευσης της ΟΥΝΕΣΚΟ στην 29η Συνοδό της, που πραγματοποιήθηκε στις 11 Νοεμβρίου 1997
Άρθρο 1: Το ανθρώπινο γονιδίωμα αποτελεί την έκφανση της θεμελιώδους ενότητας όλων των μελών της ανθρώπινης οικογένειας, καθώς και την αναγνώριση της μοναδικότητας και της διαφορετικότητας που ενυπάρχουν στο κάθε μέλος ξεχωριστά. Κατά μία έννοια συμβολίζει την κληρονομιά της ανθρωπότητας.
Άρθρο 2: α) Η αξιοπρέπεια και τα δικαιώματα του καθενός είναι σεβαστά, ανεξάρτητα από τα γενετικά του χαρακτηριστικά.
β) Λόγω αυτής της αξιοπρέπειας, κάθε αναγωγή του ατόμου στα γενετικά του χαρακτηριστικά είναι απαράδεκτη και ο σεβασμός της μοναδικότητας και της διαφορετικότητας του επιβεβλημένος.
Άρθρο 3: Το ανθρώπινο γονιδίωμα, το οποίο από τη φύση του εξελίσσεται, υπόκειται σε μεταλλάξεις. Περιέχει δυνατότητες οι οποίες εκφράζονται ποικιλοτρόπως, ανάλογα με το φυσικό και κοινωνικό περιβάλλον κάθε ατόμου, όπως είναι η κατάσταση της υγείας του, οι συνθήκες ζωής, η διατροφή και η εκπαίδευσή του.
Άρθρο 4: Το ανθρώπινο γονιδίωμα στη φυσική του κατάσταση δεν μπορεί να αποτελέσει αφορμή για οικονομικό κέρδος.
Άρθρο 5: α) Κάθε έρευνα, θεραπεία ή διάγνωση που επηρεάζει το γονιδίωμα ενός ατόμου θα επιτρέπεται μόνο αφού προηγουμένως έχουν εκτιμηθεί σε βάθος τα δυνατά οφέλη και οι δυνατοί κίνδυνοι που απορρέουν από μία τέτοια ενέργεια και πάντα εφόσον αυτή η ενέργεια βρίσκεται σε συμφωνία με ό,τι άλλο προβλέπει η εθνική νομοθεσία.
β) Σε κάθε περίπτωση είναι απαραίτητη η προκαταρκτική, αβίαστη και επίσημη συγκατάθεση του ενδιαφερομένου προσώπου. Αν το άτομο δεν είναι σε θέση να συναινέσει, η σχετική συγκατάθεση ή η εξουσιοδότηση θα επιτυγχάνεται όπως ορίζει ο νόμος, με γνώμονα τα συμφέροντα του ενδιαφερομένου ατόμου.
γ) Επιπλέον, στην περίπτωση της έρευνας, τα πρωτόκολλα θα υποβάλλονται για προκαταρκτικό έλεγχο σύμφωνα με τους σχετικούς διεθνείς και εθνικούς κανόνες και οδηγίες.
δ) Αν σύμφωνα με το νόμο ένα άτομο δεν είναι σε θέση να συναινέσει, η έρευνα που θα επηρεάσει το γονιδίωμα του θα μπορεί να διεξαχθεί μόνο εφόσον αποσκοπεί ευθέως στη βελτίωση της υγείας του και θα υπόκειται σε όλους τους κανόνες προστασίας που ορίζει ο νόμος. Έρευνα η οποία δεν αποφέρει άμεσο όφελος στην υγεία του ενδιαφερομένου μπορεί να διεξαχθεί μόνο εξαιρετικά, με την πλέον ενδεδειγμένη προσοχή, και μόνο αν εκθέτει το άτομο στον ελάχιστο κίνδυνο και του επιφέρει την ελάχιστη ενόχληση και εφόσον η έρευνα αποσκοπεί στο να συνεισφέρει οφέλη στην υγεία άλλων ατόμων της ίδιας ηλικιακής κατηγορίας και των ιδίων γενετικών συνθηκών, και πάλι εφόσον η έρευνα συμφωνεί με τους όρους που προβλέπει ο νόμος και τέλος υπό την προϋπόθεση ότι δεν αντίκειται στα ατομικά δικαιώματα του ενδιαφερομένου.
Άρθρο 6: Κανείς δεν θα υπόκειται σε διακρίσεις που απορρέουν από τα γενετικά χαρακτηριστικά και οι οποίες αποσκοπούν ή θα έχουν ως αποτέλεσμα την παραβίαση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, των θεμελιωδών ελευθεριών και της ανθρώπινης αξιοπρέπειας.
Άρθρο 7: Η κατοχή ή η διατήρηση γενετικών δεδομένων, τα οποία σχετίζονται με την ταυτότητα κάποιου ατόμου και τα οποία εξυπηρετούν ερευνητικούς ή άλλους σκοπούς, θα πρέπει να είναι εμπιστευτικού χαρακτήρα, όπως ορίζει ο νόμος.
Άρθρο 8: Κάθε άτομο θα έχει το δικαίωμα, σύμφωνα με τη διεθνή και την εθνική νομοθεσία, να διεκδικήσει αποζημίωση για κάθε ζημιά που θα υποστεί και η οποία θα προέρχεται με άμεσο και ρητό τρόπο από χρήση που επηρεάζει το γονιδίωμά του.
Άρθρο 9: Για την προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και των θεμελιωδών ελευθεριών, κάθε απόκλιση από τις αρχές της συναίνεσης και του ιδιωτικού απορρήτου θα είναι αποδεκτή μόνο εφόσον ο νόμος το προβλέπει και ισχυροί λόγοι συνηγορούν σε αυτήν και μόνο, εφόσον αυτή κινείται εντός των πλαισίων της διεθνούς και της εθνικής νομοθεσίας καθώς και των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.

Με ποιες προϋποθέσεις να γίνεται η έρευνα
Άρθρο 10: Καμία έρευνα ή ερευνητική εφαρμογή που αφορά το ανθρώπινο γονιδίωμα, ιδιαίτερα στο πεδίο της βιολογίας, της γενετικής και της ιατρικής, δεν μπορεί να υπερισχύει του σεβασμού στα ανθρώπινα δικαιώματα, τις θεμελιώδεις ελευθερίες και την ανθρώπινη αξιοπρέπεια των ατόμων ή, όπου μπορεί να εφαρμοστεί, των ομάδων πληθυσμού.
Άρθρο 11: Πρακτικές που είναι αντίθετες με την ανθρώπινη αξιοπρέπεια, όπως η δια της κλωνοποίησης αναπαραγωγή των ανθρώπων, δεν πρέπει να επιτρέπονται.
Κράτη και αρμόδιοι διεθνείς οργανισμοί καλούνται να συνεργαστούν στον εντοπισμό τέτοιων πρακτικών και στη λήψη, σε εθνικό ή υπερεθνικό επίπεδο, των μέτρων που απαιτούνται για την εγγύηση ότι οι αρχές που διατυπώνονται στην παρούσα Διακήρυξη θα είναι σεβαστές.
Άρθρο 12: α) Τα όποια οφέλη προέρχονται από την πρόοδο της βιολογίας, της γενετικής και της ιατρικής και αφορούν το ανθρώπινο γονιδίωμα πρέπει να είναι διαθέσιμα σε όλους με τον απαιτούμενο σεβασμό στην αξιοπρέπεια και τα ανθρώπινα δικαιώματα κάθε ατόμου ξεχωριστά.
β) Η ελευθερία της έρευνας, που είναι απαραίτητη για την πρόοδο της γνώσης, είναι μέρος της ελευθερίας της σκέψης. Οι εφαρμογές της έρευνας περιλαμβανομένων των εφαρμογών στη βιολογία, τη γενετική και την ιατρική, που αφορούν το ανθρώπινο γονιδίωμα. οφείλουν να αναζητούν τρόπους ανακούφισης από τα βάσανα και να βελτιώνουν την υγεία των ατόμων και το ανθρώπινο γένος ως σύνολο.

Όροι για την άσκηση της επιστημονικής δραστηριότητας
Άρθρο 13: Οι ευθύνες, που είναι σύμφυτες με τις δραστηριότητες των ερευνητών, περιλαμβανομένης της σχολαστικότητας, της σύνεσης, της διανοητικής εντιμότητας και της ηθικής ακεραιότητας στην υλοποίηση της έρευνάς τους, όπως επίσης στην παρουσίαση και αξιοποίηση των ευρημάτων τους, πρέπει να είναι αντικείμενο ιδιαίτερης προσοχής στο πλαίσιο της έρευνας του ανθρώπινου γονιδιώματος, λόγω των ηθικών και κοινωνικών συνεπειών τους. Αυτοί που κινούν τα νήματα της επιστήμης στον ιδιωτικό και το δημόσιο τομέα έχουν ωσαύτως ιδιαίτερες ευθύνες γι' αυτό τον σεβασμό.
Άρθρο 14: Τα κράτη πρέπει να λάβουν τα κατάλληλα μέτρα, προκειμένου να ενισχύσουν τις διανοητικές και υλικές προϋποθέσεις που θα ευνοούν την ελευθερία στην προώθηση της έρευνας πάνω στο ανθρώπινο γονιδίωμα και να εξετάσουν τις ηθικές, νομικές, κοινωνικές και οικονομικές συνέπειες μιας τέτοιας έρευνας, στη βάση των αρχών που τίθενται σε αυτή τη Διακήρυξη.
Άρθρο 15: Τα κράτη πρέπει να κάνουν τα κατάλληλα βήματα για να διαμορφώσουν το πλαίσιο για την ελεύθερη άσκηση της έρευνας στο ανθρώπινο γονιδίωμα, με την οφειλόμενη προσοχή στις αρχές που τίθενται σ' αυτή τη Διακήρυξη, με σκοπό να διασφαλίσουν το σεβασμό στα ανθρώπινα δικαιώματα, τις θεμελιώδεις ελευθερίες και την ανθρώπινη αξιοπρέπεια, καθώς και να προστατεύσουν τη δημόσια υγεία. Πρέπει να αναζητούν τρόπους διασφάλισης του ότι τα αποτελέσματα της έρευνας δεν θα χρησιμοποιηθούν για μη ειρηνικούς σκοπούς.
Άρθρο 16: Τη κράτη πρέπει να αναγνωρίσουν την αξία της προαγωγής, σε διάφορα επίπεδα, όπως αρμόζει, τη σύσταση ανεξάρτητων και πλουραλιστικών επιτροπών που θα εξετάζουν ηθικά, νομικά και κοινωνικά ζητήματα που θα προκύπτουν από την έρευνα σχετικά με το ανθρώπινο γονιδίωμα και τις εφαρμογές του.

Αλληλεγγύη και διεθνής συνεργασία
Άρθρο 17: Τα κράτη πρέπει να σέβονται και να προωθούν την πρακτική της αλληλεγγύης για άτομα, οικογένειες και ομάδες πληθυσμού που είναι ιδιαίτερα ευάλωτα σε -ή επηρεάζονται από ασθένειες ή ανικανότητα εξαιτίας ενός γενετικού χαρακτηριστικού. Πρέπει να ενισχύσουν, μεταξύ άλλων, την έρευνα για την εξακρίβωση, την πρόληψη και την αντιμετώπιση των ασθενειών που προέρχονται από γενετική αιτία και γενετικές επιδράσεις, ειδικότερα τις σπάνιες και ενδημικές νόσους που προσβάλλουν μεγάλο αριθμό του παγκόσμιου πληθυσμού.
Άρθρο 18: Τα κράτη θα πρέπει να καταβάλλουν κάθε δυνατή προσπάθεια, σε συμφωνία με τις αρχές που παρατίθενται στην παρούσα Διακήρυξη, για την προώθηση της διάδοσης σε διεθνές επίπεδο της επιστημονικής γνώσης που αφορά το ανθρώπινο γονιδίωμα, την ανθρώπινη διαφορετικότητα και τη γενετική έρευνα, καθώς και την προώθηση της επιστημονικής και πολιτιστικής συνεργασίας, ιδιαιτέρως μεταξύ βιομηχανικών και αναπτυσσόμενων κρατών.
Άρθρο 19: α) Στο πλαίσιο της διεθνούς συνεργασίας με τις αναπτυσσόμενες χώρες, τα κράτη θα πρέπει να ενθαρρύνουν μέτρα τα οποία θα αποσκοπούν:
Ι) στην εκτίμηση σχετικά με τους κινδύνους και τα οφέλη που απορρέουν από την ανάπτυξη της έρευνας του ανθρωπίνου γονιδιώματος,
II) στην περαιτέρω ανάπτυξη και ενίσχυση της έρευνας που αναλαμβάνουν τα αναπτυσσόμενα κράτη στον τομέα της ανθρώπινης βιολογίας και γενετικής.
III) στην εξασφάλιση των ευεργετικών επιδράσεων που θα έχει η επιστημονική και τεχνολογική έρευνα, ιδιαίτερα στην οικονομική και κοινωνική κατάσταση των αναπτυσσόμενων χωρών,
IV) στην προώθηση της ελεύθερης ανταλλαγής της επιστημονικής γνώσης και πληροφορίας στον τομέα της βιολογίας, της γενετικής και της ιατρικής.
β) Οι σχετικοί διεθνείς οργανισμοί θα πρέπει να υποστηρίξουν και να προωθήσουν τις πρωτοβουλίες των κρατών για την επίτευξη των παραπάνω σκοπών.
Άρθρο 20: Τα κράτη θα πρέπει να λάβουν τα κατάλληλα μέτρα για την προώθηση των αρχών της Διακήρυξης μέσω της εκπαίδευσης και άλλων συναφών μεθόδων και ειδικότερα με τη συνεργασία μεταξύ των δια φόρων επιστημονικών κλάδων και την προώθηση της εκπαίδευσης στον τομέα της βίο-ηθικής.
Άρθρο 21: Τα κράτη θα πρέπει να ενθαρρύνουν την ανάληψη περαιτέρω μέτρων για τη διάδοση της έρευνας, της εκπαίδευσης και της πληροφορίας, με σκοπό την αύξηση της κοινωνικής ετοιμότητας και ευαισθησίας απέναντι στην ενδεχόμενη απειλή κατά της ανθρώπινης αξιοπρέπειας από την έρευνα στη βιολογία, τη γενετική και την ιατρική και τις εφαρμογές της. Ακόμη, θα πρέπει να διευκολύνουν την ανοικτή, διεθνή συζήτηση γι' αυτό το θέμα, εξασφαλίζοντας την ελεύθερη ανταλλαγή απόψεων γύρω από τις κοινωνικές, θρησκευτικές και φιλοσοφικές πτυχές που προκύπτουν.
Άρθρο 22: Τα κράτη θα πρέπει να καταβάλλουν κάθε δυνατή προσπάθεια για την προώθηση των αρχών της παρούσης Διακήρυξης και την υλοποίησή της.
Άρθρο 23: Τα κράτη θα πρέπει να λάβουν όλα τα κατάλληλα μέτρα μέσω της εκπαίδευσης, της έρευνας και της ανταλλαγής πληροφοριών για την υλοποίηση των παραπάνω αρχών.
Άρθρο 24: Η Διεθνής Επιτροπή Βιο-ηθικής της Ουνέσκο θα πρέπει να συμβάλει στη διάδοση των αρχών της Διακήρυξης, καθώς και στην εξέταση όλων των θεμάτων που προκύπτουν από την εφαρμογή της εν λόγω τεχνολογίας. Θα πρέπει να οργανώσει συσκέψεις με τη συμμετοχή όλων των ενδιαφερόμενων μερών, όπως είναι οι διάφορες ευπαθείς κοινωνικές ομάδες. θα πρέπει να απευθύνεται στη Γενική Συνέλευση με συστάσεις και συμβουλές σχετικά με την εφαρμογή της παρούσης Διακήρυξης, ιδιαίτερα όσον αφορά πρακτικές που αντιτίθενται στις αρχές της ανθρώπινης αξιοπρέπειας.
Άρθρο 25: Τίποτα σε αυτή τη Διακήρυξη δεν μπορεί να ερμηνευθεί κατά τέτοιο τρόπο ώστε να θεωρηθεί ότι παροτρύνει ή επιτρέπει σε οποιοδήποτε κράτος, ομάδα ή άτομο να εμπλακεί σε δραστηριότητες αντίθετες με τα ανθρώπινα δικαιώματα και τις θεμελιώδεις ελευθερίες, συμπεριλαμβανομένων και των αρχών που παρατίθενται στην παρούσα Διακήρυξη.

ΕΠΙΣΤΗΜΗ - ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ

ΕΠΙΣΤΗΜΗ
Προσδιορίζουμε την έννοια
επίσταμαι (= γνωρίζω καλά)
Ο όρος επιστήμη με την ευρεία έννοια αρχικά δήλωνε το οργανωμένο σώμα της εξακριβωμένης και τεκμηριωμένης γνώσης. Ο πρώτος αυτός ορισμός διατυπώνεται στο έργο Θεαίτητος του Πλάτωνα όπου ένας από τους συνομιλητές αναφέρει ότι «έστιν ουν επιστήμη δόξα αληθής μετά λόγου», δηλαδή η επιστήμη αποτελεί βεβαιωμένη με λογικά επιχειρήματα γνώση. Στη σύγχρονη εποχή, ο όρος είναι πιο περιορισμένος και δηλώνει το σύστημα απόκτησης γνώσης με βάση την επιστημονική μεθοδολογία που βασίζεται στην επιστημονική έρευνα, καθώς και στην οργάνωση και ταξινόμηση της αποκτώμενης με αυτόν τον τρόπο γνώσης. Διακρίνουμε συνεπώς διαφορετικούς επιστημονικούς τομείς που εντάσσονται συνήθως σε τέσσερις μεγάλες ομάδες, τις θετικές επιστήμες, τις εφαρμοσμένες επιστήμες, τις ανθρωπιστικές επιστήμες και τις κοινωνικές επιστήμες.
(πηγή:http://el.wikipedia.org/wiki)

Στην ενότητα συνεξετάζουμε την τεχνολογία, εφόσον αυτή συνιστά το σύνολο των πρακτικών εφαρμογών της επιστήμης. Η τεχνολογία είναι το πρακτικό αντίκρισμα των θεωρητικών πορισμάτων της επιστήμης) Στην πράξη αυτός ο διαχωρισμός σήμερα δεν είναι εφικτός αφού στο έργο των τεχνοκρατών συντίθενται επιστήμη και τεχνολογία
Α. ΘΕΤΙΚΕΣ ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ ΤΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟΤΕΧΝΙΚΗΣ ΠΡΟΟΔΟΥ
1.Αύξηση παραγωγής, εντατική / αποτελεσματική εκμετάλλευση φυσικού πλούτου
2. Αντιμετώπιση φυσικών καταστροφών - άνοδος βιοτικού επίπεδου - απελευθέρωση του ανθρώπου από το φυσικό καταναγκασμό - εξασφάλιση βιοτικών ανέσεων και ευκολιών.
3. Aυτοματοποίηση / εκμηχάνιση εργασίας, απαλλαγή από τη σκληρή εργασία - βελτίωση των εργασιακών όρων - αύξηση του ελεύθερου χρόνου.
4. Πρόληψη θεραπεία ασθενειών - αύξηση μέσου όρου ζωής - περιορισμός της θνησιμότητας.
5. Εκμηδένιση των αποστάσεων - διευκόλυνση της επικοινωνίας - απελευθέρωση από προλήψεις, προκαταλήψεις δεισιδαιμονίες ικανοποίηση φιλομάθειας - ορθολογική προσέγγιση των πραγμάτων, αυτοπεποίθηση.
6.Γενίκευση της παιδείας --> εκδημοκρατισμός της γνώσης και της κουλτούρας.
Β. ΑΡΝΗΤΙΚΕΣ ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ
1.Συσσώρευση εξοπλισμών --> απειλή πυρηνικού ολέθρου
2.Εντατική και ανορθόλογη εκμετάλλευση των φυσικών πόρων --> Ανατροπή της οικολογικής ισορροπίας.
3.Διαμόρφωση αφύσικου, αντιανθρώπινου αστικού χώρου --> υποβάθμιση της ποιότητας ζωής στις μεγαλουπόλεις.
4.Αλλοτρίωση της εργασίας.
5.Μηχανοποίηση - τυποποίηση ανθρώπινης συμπεριφοράς.
6.Έλεγχος της επιστημονικοτεχνικής προόδου από πλέγματα πολιτικών-οικονομικών - στρατιωτικοβιομηχανικών συμφερόντων --> απειλή για τη δημοκρατία και τις συλλογικές κατακτήσεις.
7.Διαιώνιση των προβλημάτων - όξυνση των οικονομικοκοινωνικών ανισοτήτων - διεύρυνση του χάσματος ανάμεσα:
α) στις προηγμένες και τις αναπτυσσόμενες κοινωνίες.
β) στο εσωτερικό των ίδιων των προηγμένων κοινωνιών ανάμεσα σε μια ευημερούσα μειοψηφία και την πλειονότητα που βιώνει την υποβάθμιση της ποιότητας ζωής της
γ) διεύρυνση του χάσματος ανάμεσα στον επιστήμονα και στον απλό άνθρωπο.
8.Κυριαρχία άκρατου ορθολογισμού - αλαζονεία - υπέρβαση του μέτρου.

ΑΝΑΛΥΣΗ ΘΕΜΑΤΩΝ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΠΙΣΤΗΜΗ
Α. Η ΗΘΙΚΗ ΟΥΔΕΤΕΡΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ
Υπάρχει η άποψη ότι οι ηθικές, αξιολογικές κρίσεις, οι πολιτιστικές παραδόσεις και οι πολιτικές τοποθετημένες δεν επηρεάζουν με κανένα τρόπο και πολύ περισσότερο δεν καθορίζουν την επιστημονική γνώση. Δεν υπάρχει "καλό" και "κακό" στην επιστημονική γνώση. Ο Γαλιλαίος εκφράζει αρκετά καθαρά την παραπάνω άποψη.
"Τα συμπεράσματα των φυσικών επιστημών είναι αληθή και αναπόφευκτα και η κρίση του ανθρώπου δεν έχει να κάνει τίποτε με αυτά".

ΣΧΟΛΙΑΣΜΟΣ : Κατά καιρούς έχει υποστηριχτεί η άποψη ότι η επιστήμη, οπότε και η πρακτική της εφαρμογή η τεχνολογία, πρέπει να έχουν ως βασικό τους γνώρισμα και αρχή την ουδετερότητα και κυρίως την απεμπλοκή των επιστημόνων από ηθικές ευθύνες για το πρακτικό αντίκρισμα των επιτευγμάτων τους στην ανθρώπινη ζωή. Πάγια θέση πολλών επιστημόνων και τεχνοκρατών αποτελεί η ηθική ουδετερότητα, σύμφωνα με την οποία η δική τους ευθύνη εξαντλείται στην έρευνα, στην ανακάλυψη της αλήθειας, στη διεύρυνση των ορίων του επιστητού, ενώ η ευθύνη για τις όποιες καταστροφικές εφαρμογές του έργου τους βαραίνει αποκλειστικά τους πολιτικούς - οικονομικούς κύκλους της κοινωνίας.
Β. ΚΑΤΑΡΡΙΨΗ ΤΗΣ ΟΥΔΕΤΕΡΟΤΗΤΑΣ ΤΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ
Η αντίθετη άποψη υποστηρίζει ότι, επειδή ο κρατικός - ή άλλος - σχεδιασμός της επιστημονικής έρευνας δεν διαμορφώνεται με μοναδικό κριτήριο την ανακάλυψη της αλήθειας για τον κόσμο, αλλά επηρεάζεται από κοινωνικούς και πολιτικούς παράγοντες, όπως άλλωστε και η εκπαίδευση του επιστήμονα, η ιδέα της ουδετερότητας της επιστήμης είναι μάλλον έκφραση ενός ιδανικού και όχι μιας πραγματικότητας. Κοινωνικοί, πολιτικοί, οικονομικοί και πολιτιστικοί παράγοντες επηρεάζουν την επιστήμη, όπως και κάθε άλλο κοινωνικό θεσμό.
ΣΧΟΛΙΑΣΜΟΣ
· ο επιστήμονας αποτελεί ενεργό μέλος της εθνικής - πολιτικής κοινότητας - > διαμορφώνει αντίστοιχα εθνική - πολιτική συνείδηση, αποκτά κατάρτιση αλλά και μόρφωση από τα εκπαιδευτικά ιδρύματα και το ιδιαίτερο πολιτιστικό περιβάλλον της χώρας του, επηρεάζεται κατ' ανάγκη από τα χαρακτηριστικά και τις κοινωνικές - πολιτικές - οικονομικές συνθήκες που επικρατούν.
· το επιστημονικό έργο χρηματοδοτείται από κονδύλια του κρατικού προϋπολογισμού, από μεγάλες πολυεθνικές εταιρίες - στρατιωτικές βιομηχανίες, οπότε εξορισμού είναι περιορισμένη η ελευθερία του επιστήμονα.
· στις τεχνοκρατούμενες κοινωνίες κάθε δραστηριότητα επηρεάζεται και συχνά καθορίζεται από τα προγράμματα τεχνοοικονομικής ανάπτυξης, τις επιταγές της ανταγωνιστικής οικονομίας που επιτάσσει τη μέγιστη παραγωγικότητα και αποδοτικότητα, οπότε και επιστρατεύεται στην προσπάθεια επίτευξης αυτού του σκοπού. Μια χώρα σήμερα θεωρείται μεγάλη δύναμη όταν έχει την ευχέρεια να εξάγει τεχνολογία - τεχνογνωσία σε άλλες, οπότε διαθέτει και τα μέσα για να ασκήσει οικονομική πίεση και πολιτική επιρροή σε αυτές. Έτσι σήμερα το επιστημονικό έργο έχει γίνει δύναμη για τη διαιώνιση της εξουσίας των ισχυρών - οικονομικούς παράγοντες, από πανίσχυρα κέντρα εξουσίας.
ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ=η ιδέα της ουδετερότητας της επιστήμης είναι μάλλον έκφραση ενός ιδανικού και όχι μιας πραγματικότητας. Ο Ρ. Οπενχάιμερ, ο άνθρωπος που ευθύνεται για το σχέδιο Λος Άλαμος κατασκευής και δοκιμής της πρώτης ατομικής βόμβας, δήλωσε το 1976:"Η δουλειά μας άλλαξε τις ανθρώπινες συνθήκες ζωής. Η χρησιμοποίηση που της έγινε είναι υπόθεση των κυβερνώντων και όχι των επιστημόνων". Ωστόσο, μια τέτοια θέση, που απαλλάσσει τον επιστήμονα από την ηθική του ευθύνη, οδηγεί στην ηθική αλλοτρίωση και στην κοινωνική αποξένωση του επιστήμονα και του έργου του.
Γ. "Η ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΠΙΣΤΗΜΗ"
Η ανακάλυψη της αλήθειας με οποιοδήποτε μέσο και τίμημα. Αντιπροσωπευτικό παράδειγμα η περίπτωση με τους ναζιστές επιστήμονες, οι οποίοι κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου έκαναν στα ανυπεράσπιστα θύματά τους πειράματα, τα οποία, ωστόσο οδήγησαν σε εντυπωσιακά αποτελέσματα και επιστημονικές επιτεύξεις. Ως άλλες περιπτώσεις μπορούν να αναφερθούν : η ατομική βόμβα, τα αμφιλεγόμενα πειράματα της γενετικής ιατρικής / μηχανικής, η επιστράτευση των κοινωνικών - ανθρωπιστικών επιστημών στην τελειοποίηση των σύγχρονων μηχανισμών πειθούς - προπαγάνδας και αποπροσανατολισμού των ανθρώπων.
· Πρόκειται για επιστήμονες που προσφέρουν τις υπηρεσίες τους σε προγράμματα με αντιανθρωπιστικό χαρακτήρα και επικίνδυνες εφαρμογές για τον άνθρωπο, που αποκηρύσσουν την ευθύνη τους για τις καταστροφικές επιδράσεις του έργου τους, που προσφέρουν τις υπηρεσίες τους στις πολεμικές βιομηχανίες, συμπράττουν με ανελεύθερα καθεστώτα.
"Το ότι σε πολύ κοντινό μέλλον δεν θα είναι η φύση που θα προσδιορίζει τον άνθρωπο αλλά ο άνθρωπος τον άνθρωπο, αυτό θα πρέπει να θεωρηθεί αισιόδοξο ή όχι;" Α. Τερζάκης

Δ. "Η ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΓΙΑ ΤΟΝ ΑΝΘΡΩΠΟ"
Η ΑΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΗ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΕΥΘΥΝΗ ΤΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΩΝ
Είναι δυνατόν ακόμη και σήμερα η επιστήμη να εμμένει στο σύνθημα "η αλήθεια για την αλήθεια" και να διακηρύσσει την πολιτική της ουδετερότητα ή μήπως είναι καιρός να κάνει την (αυτό)κριτική της και να αντιμετωπίσει την κοινωνική της ευθύνη ;
ΣΧΟΛΙΑΣΜΟΣ - ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΑ
· Ο επιστήμονας όπως και κάθε άλλος πολίτης έχει πολλές ευθύνες, όμως έχει και πρόσθετες. Έχει ευθύνη απέναντι στην επιστήμη που υπηρετεί αλλά και στους ανθρώπους που επηρεάζονται από το έργο του -> ευθύνη να βρει τη ΜΕΣΟΤΗΤΑ ώστε και πιστός στις επιστημονικές αρχές να μένει και να αξιοποιεί την επιστήμη προς όφελος του συνόλου. -> ΣΥΝΘΕΤΙΚΑ ΕΝΝΟΟΥΜΕΝΗ και ΑΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΑ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΕΝΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ που έχει καθήκον να επιτυγχάνει τον εξανθρωπισμό της ζωής και να υποδεικνύει λύσεις για τα καίρια προβλήματα της ανθρωπότητας.
· "Η γνώση είναι δύναμη" (ΒΑΚΩΝ) και ο επιστήμονας ως φορέας αυτής της δύναμης είναι υπεύθυνος όχι μόνο για την έρευνα αλλά και για την εφαρμογή της . Άλλωστε δεν μπορεί πλέον να χρησιμοποιεί ως άλλοθι την άγνοια για τις τυχόν μακροπρόθεσμες εφαρμογές του έργου του, καθώς εργάζεται πάνω σε συγκεκριμένα προγράμματα και στο πλαίσιο μιας αυστηρά καθορισμένης και εξειδικευμένης εργασίας.

ΤΟ ΧΡΕΟΣ ΤΟΥ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΑ
· Οφείλει: να είναι δεκτικός στα νέα μηνύματα, να μην έχει παρωπίδες, να μην μένει αδιάφορος σε οποιοδήποτε κοινωνικό πρόβλημα, να αποδεσμεύεται από κομματικές προκαταλήψεις, μικρόψυχα πάθη, ιδιοτελείς σκοπούς, να απορρίπτει οποιαδήποτε παρέμβαση στο έργο του, να έχει συναίσθηση του κοινωνικού του χρέους, να διαθέτει συνείδηση λειτουργού, κοινωνική ευαισθησία, να συνεργάζεται με τα άλλα μέλη της διεθνούς επιστημονικής κοινότητας για να αποτρέπει τη στρατιωτική εφαρμογή των επιτευγμάτων του, να διαφωτίζει το κοινό για ενδεχόμενους κινδύνους που απορρέουν από την εφαρμογή των ανακαλύψεών του με τη μορφή της εκλαΐκευσης για το ευρύτερο κοινό, να αναλαμβάνει ενεργητικούς ρόλους στην κοινωνική ζωή, "δεν μπορεί να είναι αμέριμνος θεατής δραστηριοτήτων που αντιλαμβάνεται ότι βραχυπρόθεσμα ή μακροπρόθεσμα βλάπτουν την κοινωνία των ανθρώπων είτε σε περιορισμένο χώρο είτε σε οικουμενικό επίπεδο". (Θ. Μαυρόπουλος, ).

ΠΡΟΥΠΟΘΕΣΕΙΣ
· Πλατιά - ανθρωπιστική καλλιέργεια, πολύπλευρα ενδιαφέροντα -> αποφυγή της πνευματικής μονομέρειας και αποσπασματικής / μονόπλευρης θεώρησης των πραγμάτων -> ορθές αξιολογικές προτεραιότητες, διαχωρισμός μέσων - σκοπών.
· Ενισχυμένη κοινωνικοπολιτική συνείδηση, ανθρωπιστική και κοινωνική ευαισθησία -> ενίσχυση ηθικών αντιστάσεων στην αντιανθρωπιστική χρήση της γνώσης, αξιοποίηση του κύρους και της επιρροής που διαθέτει σε πολιτικούς κύκλους
· Απεμπλοκή των επιστημόνων και του έργου τους από τους κύκλους πολιτικών - οικονομικών συμφερόντων
· Κοινωνικός έλεγχος που περιορίζει την "ασυδοσία", αυθαιρεσία των επιστημόνων, διασφάλιση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και ελευθεριών (νομοθετικό πλαίσιο).
ΗΘΙΚΑ ΕΦΟΔΙΑ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΑ
"πάσα επιστήμη χωριζόμενη δικαιοσύνης και της άλλης αρετής πανουργία και ου σοφία φαίνεται" (Πλάτων) :
· Ο επιστήμονας οφείλει παράλληλα με την επιστημονική κατάρτιση να συναισθάνεται το χρέος του στην κοινωνία, να διαθέτει βαθιά ηθική και κοινωνική ευαισθησία. Αυτή η ηθική προσωπικότητα μορφώνεται από τα πρώιμα χρόνια με την παρέμβαση της αγωγής. Η παιδεία που λαμβάνει το άτομο τόσο από την οικογένεια όσο και το σχολείο πρέπει να προσανατολίζει στις ηθικές και ανθρωπιστικές αξίες και όχι αποκλειστικά στη στείρα εξειδίκευση.
· Γι΄αυτό οφείλει να είναι έντιμος, ακέραιος, φιλαλήθης, ανιδιοτελής, να έχει αυτοκυριαρχία, ταπεινοφροσύνη, μετριοπάθεια. αποφεύγοντας επικίνδυνες ιδεοληψίες και δογματισμούς, να τον διακρίνει αφιλοκέρδεια, σύνεση και περίσκεψη στις ενέργειες του
· Το θάρρος, η παρρησία ενισχύουν την αποφασιστικότητά του να συγκρουστεί με ισχυρά συμφέροντα
· Πρέπει να έχει πίστη σε υψηλά ιδανικά: τη δημοκρατία, την ειρήνη, την ισότητα και σεβασμό και υπακοή προς τους νόμους, να είναι προσηλωμένος στα ανθρωπιστικά ιδανικά: ανθρωπιά, δικαιοσύνη, σεβασμό της ανθρώπινης αξιοπρέπειας

ΔΙΑΦΗΜΙΣΗ και ΓΥΝΑΙΚΑ

Για το συγκεκριμένο θέμα ενδιαφέρον έχει το παρακάτω άρθρο που επισημαίνει τα στερεότυπα που αναπαράγει η διαφήμιση σχετικά με τη γυναίκα, αποδεικνύοντας ότι η διαφήμιση όσο μοντέρνα και εξελιγμένη κι αν επιδιώκει να φαίνεται, στην πραγματικότητα είναι βαθιά συντηρητική, γιατί απευθύνεται σε παγιωμένες αντιλήψεις των καταναλωτών. Σε καμία περίπτωση δεν ανατρέπει τα στερεότυπα, αντίθετα τα διαιωνίζει γιατί δίνει στον καταναλωτή την κυρίαρχη εικόνα της κοινωνίας. Βασίζεται στις στερεότυπες αντιλήψεις πχ. για το γυναικείο φύλο και υπό τη μορφή ανώδυνου χιούμορ αστεϊσμού περνάει άκρως ρατσιστικές αντιλήψεις για τη μειωμένη αντιληπτική ή οδηγητική ικανότητα της γυναίκας. Η πιο κλασική περίπτωση τα τελευταία χρόνια είναι η ασύδοτη εκμετάλλευση του γυναικείου σώματος, η χυδαία έως προσβλητική ανάδειξη μερών του γυναικείου σώματος ακόμα και σε διαφημίσεις προϊόντων που δεν αφορούν τις γυναίκες.

Εικόνες της σύγχρονης γυναίκας
Η παρουσία της γυναικείας μορφής στις διαφημίσεις έχει στόχο να προσελκύσει κυρίως τη γυναίκα καταναλώτρια αλλά και το ανδρικό καταναλωτικό κοινό με διαφορετική χρήση της γυναικείας μορφής. Στην πρώτη περίπτωση, πρόκειται για διαφημίσεις που προβάλλουν προϊόντα που συνδέονται με τους παραδοσιακούς ρόλους της γυναίκας ως μητέρας και νοικοκυράς (είδη σπιτιού, οικιακές συσκευές, βρεφικά είδη, είδη καθαρισμού σπιτιού κτλ.), καθώς και προϊόντα που αφορούν τη φροντίδα της εξωτερικής εικόνας της γυναίκας (καλλυντικά, ρούχα, είδη προσωπικής υγιεινής κτλ.). Στη δεύτερη περίπτωση, όταν στόχος είναι πρωτίστως αν και όχι πάντοτε αποκλειστικά το ανδρικό κοινό, η γυναικεία μορφή εμφανίζεται στον εξίσου παραδοσιακό ρόλο του συμβόλου της σεξουαλικότητας και του αντικειμένου της ανδρικής επιθυμίας (π.χ. σε διαφημίσεις αυτοκινήτων).
Το γενικευτικό αυτό μοντέλο έχει βεβαίως τις αποχρώσεις του, οι οποίες αποτυπώνουν κυρίως τις αλλαγές στη θέση της γυναίκας στην αγορά εργασίας, στην κοινωνία και στην οικογένεια και τις αλλαγές στις σχέσεις των δύο φύλων. Στη δεκαετία του ’60, για παράδειγμα, το κίνημα για τη γυναικεία χειραφέτηση αποτυπώθηκε σε διαφημίσεις για το «στηθόδεσμο που απελευθερώνει».
Αντίστοιχα, σήμερα, διαφημίσεις για μικρά, γρήγορα αυτοκίνητα που έχουν ως πιθανούς αγοραστές νεαρές γυναίκες προβάλλουν μια εικόνα ελευθερίας και αυτονομίας. Ακόμη και οι διαφημίσεις για τις οικιακές συσκευές τονίζουν συχνά αυτή την πλευρά της «απελευθέρωσης» από το νοικοκυριό με την εξοικονόμηση χρόνου. Η σημερινή καταναλώτρια δεν είναι πλέον, όπως πριν από μερικές δεκαετίες, η «βασίλισσα της κουζίνας» που έβρισκε ευχαρίστηση στην επιτυχή διεκπεραίωση του ρόλου της νοικοκυράς αλλά η εργαζόμενη γυναίκα που πρέπει μετά τη δουλειά να κάνει και τις δουλειές του σπιτιού, να φροντίσει τα παιδιά και να έχει ελεύθερο προσωπικό χρόνο.
Η προσαρμογή του ιδιώματος των διαφημίσεων στις νέες οικονομικές και κοινωνικές πραγματικότητες δεν καταργεί συνεπώς τη διάρκεια των γυναικείων στερεοτύπων, τα οποία αναπαράγονται μέσα από τον επιφανειακά καινούργιο ορισμό της σύγχρονης θηλυκότητας. Η συνέχεια αυτή των αναπαραστάσεων του θηλυκού γίνεται ενδιαφέρουσα όταν τα παγκόσμια γυναικεία στερεότυπα παίρνουν συγκεκριμένη μορφή στις επί μέρους εθνικές κουλτούρες.

Υπάρχουν διαφημίσεις όπου η παγκόσμια εμβέλεια του προϊόντος προβάλλεται μέσα από διαφορετικούς εθνικούς τύπους γυναικών, οι οποίοι περιγράφονται μέσα από την εξωτερική εμφάνιση και πολιτισμικά στοιχεία. Στην ελληνική περίπτωση, ενδιαφέρον για τα στερεότυπα που περιέχουν έχουν διαφημίσεις στο ραδιόφωνο (ίσως και στην τηλεόραση, αλλά χρειάζεται αναλυτικότερη έρευνα), οι οποίες συνδέουν τις ελληνίδες γυναίκες με συμπεριφορές μάλλον υποτιμητικές για τις ίδιες, που παραπέμπουν σε γνωστά από παλιά στερεότυπα. Θα σταθώ μόνο σε δύο: το πρώτο αφορά το «τύλιγμα» του άνδρα με σκοπό τον γάμο και το δεύτερο τις μειωμένες πνευματικές ικανότητες της συζύγου απέναντι στο σύζυγο. Σε ραδιοφωνική διαφήμιση για έπιπλα, η πρωταγωνίστρια παρουσιάζεται να χρησιμοποιεί τη γυναικεία «πονηριά» για να «τυλίξει» τον άνδρα – θύμα. Με την ίδια μέθοδο της διακωμώδησης, σε άλλη διαφήμιση για κατάστημα παιχνιδιών, η Ελληνίδα παρουσιάζεται «αφελής», να νουθετείται με συγκατάβαση από τον σύζυγό της.Εντοπίζοντας λοιπόν τα στερεότυπα, τις αξίες και τις ιδιότητες που συνδέονται με τις γυναικείες μορφές στη μαζική κουλτούρα, μας δημιουργείται το ερώτημα κατά πόσον οι ίδιες οι γυναίκες αναγνωρίζουν τον εαυτό τους μέσα σε αυτές τις εικόνες. Οι γυναίκες που βλέπουν ή ακούν τις διαφημίσεις ταυτίζονται με τους ρόλους που τους αποδίδονται; Παραπέμπουν οι διαφημίσεις στην προσωπική τους εμπειρία (πραγματική ή φαντασιακή); Πώς μπορούν να εσωτερικεύσουν ταυτόχρονα πρότυπα αντιφατικά όπως αυτό της ευσυνείδητης νοικοκυράς και συζύγου, της μοιραίας βαμπ και του αψεγάδιαστου μανεκέν; Τα ερωτήματα αυτά θεωρητικά θα έπρεπε να έχουν καταφατική απάντηση, ώστε και οι διαφημίσεις να επιτυγχάνουν τον εμπορικό τους στόχο. Σε αυτή την περίπτωση ωστόσο θα πρέπει να δεχθούμε ότι, παρά την επιφανειακή εικόνα της αλλαγής, οι αναπαραστάσεις της γυναίκας και των κοινωνικών της ρόλων έχουν ελάχιστα διαφοροποιηθεί τα τελευταία εκατό χρόνια.
Χριστίνα Κουλούρη, Εφημερίδα «ΤΟ ΒΗΜΑ», 08/07/2001

ΔΙΑΦΗΜΙΣΗ και ΠΑΙΔΙ

Ι. Ποια γνωρίσματα της παιδικής ηλικίας και προσωπικότητας εκμεταλλεύεται η διαφήμιση;
· Έλλειψη εμπειρίας και γνώσης
· Άγνοια της αξίας του χρήματος και της φθίνουσας αγοραστικής δύναμης των μισθοσυντήρητων γονέων
· Ευπιστία, ευήθεια, αφέλεια
· Έλλειψη κριτικής ικανότητας = αδυναμία κριτικού ελέγχου
· Οργιώδης φαντασία που βρίσκει γόνιμο έδαφος στο φαντασιακό κόσμο της διαφήμισης, όπου έχουν περίοπτη θέση ήρωες με υπεράνθρωπες ικανότητες και δυνάμεις- οι διαφημιστές εκμεταλλεύονται την αδυναμία των παιδιών να διακρίνουν τα όρια φαντασίας – πραγματικότητας.
ΙΙ. Γιατί η διαφήμιση χρησιμοποιεί τα παιδιά ακόμα και για την προβολή προϊόντων που δεν απευθύνονται σε αυτό το καταναλωτικό κοινό αλλά στους ενήλικους αγοραστές;
Οι διαφημιστές στοχεύουν με τις εκστρατείες τους στα παιδιά, σε μια προσπάθεια να προσελκύσουν την καταναλωτική ισχύ των γονιών τους. Αυτό δείχνει ότι τα παιδιά κρύβουν σημαντική δύναμη ως καταναλωτές, καθώς η επιρροή τους στις αγορές των γονιών επεκτείνεται πέρα από την επιλογή παιχνιδιών και άλλων ανώδυνων αγαθών σε ακριβότερους τομείς, όπως οι διακοπές, τα στερεοφωνικά, οι ηλεκτρονικοί υπολογιστές και τα αυτοκίνητα. Οι διαφημιστές επιχειρούν λοιπόν τώρα να κατακτήσουν αυτήν τη δεξαμενή νεανικών εξόδων, δηλαδή απευθύνονται στα παιδιά με απώτερο στόχο τα πορτοφόλια των γονιών τους
«Γεγονός πάντως είναι ότι αν και διεθνώς επιβάλλονται περιορισμοί, αυτοί σπανίως στην πράξη τηρούνται, αφού τα παιδιά αντιπροσωπεύουν μια ιδιαίτερα προσοδοφόρα αγορά για προϊόντα και υπηρεσίες, χωρίς να υπολογίζεται η δυνατότητα επιρροής στις αγοραστικές συνήθειες των γονέων τους. Και επειδή τα παιδιά αντιπροσωπεύουν τους μελλοντικούς ενήλικες καταναλωτές, οι διαφημιστές αναζητούν να τα εξοικειώσουν με τα προϊόντα τους. Η διαφήμιση αντιμετωπίζει τα παιδιά ως «εκπαιδευόμενους καταναλωτές».
(Στ. Παπαθανασόπουλος, εφημ. Η Καθημερινή)